Motywy biblijne u Bacha - cz.3.

Nota biograficzna

Jan Sebastian urodził się 21 marca 1685 r. w Eisenach (centralnym regionie Turyngii) w Niemczech jako najmłodsze z ośmiorga dzieci w rodzinie Bachów. Pochodził z bardzo muzykalnej rodziny, bodaj największego rodu muzyków XVII i XVIII w. Był synem Johanna Ambrosiusa Bacha (trębacza i skrzypka dworskiego w Eisenach) oraz Elizabeth Lämmerhirt. Ochrzczono go dwa dni po urodzeniu (23.03.) w kościele św. Jerzego w Eisenach. Wychowywał się w wierze protestanckiej. Jako dziecko uczył się gry na skrzypcach po okiem ojca i gry na organach pod opieką wuja, a także śpiewał w miejscowym chórze. W wieku dziewięciu lat, w ciągu kilku miesięcy stracił oboje rodziców. W 1694 r. umarła jego matka, rok później ojciec. Jan Sebastian bardzo to przeżył. Przez następne kilka lat chłopca wychowywał jego starszy brat – Johann Christoph (organista w Ohrdruf), który uczył go gry na klawesynie i sztuki komponowania.

Sebastian studiował wszystko, co wpadło mu w ręce: od książek po partytury kompozytorów niemieckich, francuskich i włoskich. Jednocześnie uczęszczał do gimnazjum odbierając staranne wykształcenie ogólne. Uczył się łaciny, greki, logiki i teologii, wykazując we wszystkich tych dziedzinach nieprzeciętne zdolności.

Mając 15 lat (w 1700 r.), nie chcąc być ciężarem w rodzinie brata, udał się do Lüneburga, gdzie uzupełnił naukę w gimnazjum w zakresie muzyki. Po ukończeniu szkoły został skrzypkiem w kapeli książęcej w Weimarze. Zrezygnował jednak z podjęcia studiów uniwersyteckich i, dzięki reputacji wirtuoza, po kilku miesiącach przeniósł się do Arnstadt, gdzie znalazł zatrudnienie na stanowisku organisty i dyrygenta chóru małego kościoła św. Bonifacego. Miał wówczas 18 lat i przyjechał do miasta wypróbować nowe organy. Jego gra zrobiła tak wielkie wrażenie, że z miejsca zaproponowano mu pracę. Bardzo sumiennie i z zaangażowaniem wykonywał swoje obowiązki.

W listopadzie 1705 r., uzyskawszy 4 tygodnie urlopu, Bach postanowił zrealizować swoje marzenie wybierając się w pieszą podróż od Lubeki (ponad 400 km w obie strony, co zajęło mu w sumie ok. 20 dni), by posłuchać muzykę wokalną i organową najwybitniejszego przedstawiciela tych gatunków – Dietricha Buxtehudego (ok. 1637−1707). Dla Bacha był on mistrzem i autorytetem muzycznym. Jednocześnie reprezentował typ kompozytora niezależnego. Piastował stanowisko organisty kościoła Mariackiego (ponadto podejmował różnorodną działalność artystyczną, i to z niezwykłą menażerską swobodą). Buxtehude był muzykiem uniwersalnym, erudytą równoważącym teorię z praktyką. Zasłynął udramatyzowaniem swoich dzieł muzycznych. Zarówno akcja dramatyczna zawarta w tekście słownym, jak i w warstwie muzycznej, została potraktowana równorzędnie jako istotny element formotwórczy dzieła. Stąd ogromne znaczenie miała retoryka muzyczna. Dwudziestoletni Jan Sebastian był zauroczony grą Buxtehudego. Ponieważ ów myślał o emeryturze, zaproponował swą posadę Bachowi (wysłuchawszy jego gry na organach), ale pod warunkiem, że poślubi jego córkę – Annę Margretę (która dobiegała 30-stki). Buxtehudemu wydawało się to całkiem rozsądne, ponieważ zrobił dokładnie to samo, aby przejąć tę posadę od swojego poprzednika, Franza Tundera. Jednak Bach nie był równie entuzjastycznie nastawiony do tej oferty. Odmówił i wrócił do Arnstadt. Nawiasem mówiąc dwaj inni wielcy muzycy tych czasów – Johann Mattheson i Jerzy Fryderyk Haendel – także odrzucili tę propozycję pracy i małżeństwa. Praca i córka dostała się w końcu Johannowi Christianowi Schieferdeckerowi. 

Motywy biblijne u Bacha - cz.2.

Fuga (łac. ucieczka) – to forma muzyczna, która pojawiła się na pocz. XVII w.

Jest to utwór polifoniczny, w konstrukcji oparty na temacie eksponowanym we wszystkich głosach (najczęściej 4) za pomocą imitacji: ścisłej lub swobodnej. Stąd, od strony etymologicznej, muzyczna fuga była „ucieczką” (przebiegiem, przeprowadzeniem) tematu w poszczególnych głosach.

Temat fugi musiał być: charakterystyczny, rozpoznawalny, zwięzły i nadający się do przekształcania. Zwykle był 3-częściowy; składał się z czoła tematu, ewolucji i cody. Obok tematów w fudze występują łączniki i epizody.  

Fuga może opierać się na 1 temacie, 2 bądź kilku tematach (np. w ostatnim, niedokończonym dziele: Kunst der Fuge – Sztuka fugi, Bach wprowadził do fugi aż 4 tematy).

Rodzaje imitacji:

1) rak – ruch wsteczny (od końca do początku),

2) odwrócenie (w inwersji) – ze zmianą kierunku interwałów na przeciwny, z równoczesnym zachowaniem wartości rytmicznych,

3) augmentacja (zachowanie kierunku interwałów przy równoczesnej zmianie wartości rytmicznych głosu naśladującego na równomiernie powiększone),

4) dyminucja (zachowanie kierunku interwałów przy równoczesnej zmianie wartości rytmicznych głosu naśladującego na równomiernie pomniejszone),

5) stretto – ścieśnianie tematu (kontrapunktowanie tematu tematem).

W podwójnym zbiorze „Preludiów i fug” J.S.Bacha - Das wohltemperierte Klavier (Dobrze nastrojony klawesyn, tzn. równomiernie temperowany, strojony oktawami) z 1722 i 1744 r., przeważają fugi 3- i 4-gł., dwie są 5-gł. i jedna 2-głosowa. Dzieło to jest jakby Starym Testamentem muzyki („Biblią pianistów”). W sumie w obu tomach znajdują się 24 preludia i fugi we wszystkich tonacjach durowych i molowych, ułożone jednoimiennie i w porządku chromatycznym. Na „Preludiach i fugach” niemieckiego kompozytora po dziś dzień kształcą się i wychowują pokolenia muzyków, pianistów i kompozytorów. Bacha codziennie grał Mozart, Beethoven, Chopin, Schumann i Liszt.

Ciekawostka: 

W 1859 r. francuski kompozytor - Charles Gounod skomponował do Preludium C-dur J.S.Bacha (z pierwszego tomu jego "Preludiów i fug") słynną pieśń Ave Maria.

Niektórzy twierdzą, że muzyka Bacha to początek jazzu, podając 2 powody:

a) barokowe rubato, tzw. sprezzatura del canto (swoboda wykonawcza wartości nut przy zachowaniu pulsu),

b) faktura harmoniczna (→ rozbudowane struktury akordów).

Ludwig van Beethoven nazwał Bacha nieśmiertelnym bogiem harmonii. Dla Ryszarda Wagnera był największym cudem w historii muzyki.

Motywy biblijne u Bacha - cz.1.

Motywy biblijne w muzyce barokowej

Jana Sebastiana Bacha

BAROK w muzyce trwa od ok. 1600 do ok. 1750 r.

Do historiografii muzycznej pojęcie „barok” wprowadził niemiecki muzykolog Curt Sachs (1881−1959) w dziele Barockmusik - Muzyka okresu baroku (Lipsk, 1919). Przedtem nie posługiwano się tym terminem. Okres muzyki baroku nazywano epoką generałbasu (basu generalnego − basso continuo – był to bas ciągły, najniższy głos kompozycji, stanowiący jego podstawę; obok melodii towarzyszyły mu cyfry, stąd nazwa bas cyfrowany, uściślający następstwo funkcji harmonicznych)[1].

Muzyka baroku wykazuje ścisły związek z innymi sztukami tego okresu. Wyraźnie współdziała ze słowem, malarstwem i architekturą.

W baroku w muzyce dokonał się ogromny przełom. Rozkwitła muzyka świecka (instrumentalna, zwłaszcza smyczkowa i organowa, a także opera oraz muzyka sakralna (oratorium, kantata, magnificat, pasja). Korzystano chętnie z różnorodnych środków wyrazu i posługiwano się bogatą stylistyką. Wynaleziono takie formy muzyczne, jak sonata, koncert i uwertura. Trzema największymi kompozytorami baroku byli: Jan Sebastian Bach, Georg Friedrich Haendel i Antonio Vivaldi.

Gdyby muzyka mogła mieć jednego ojca, byłby nim z pewnością Jan Sebastian Bach. Napisał on ponad 1000 utworów powszechnie uważanych za dzieła doskonałe (prawdziwe perły muzyki).

Jego muzyka religijna miała za zadanie oddać chwałę Bogu i służyć ludziom. Ludziom dlatego, by dostarczyć im nie tyle zmysłowej czy intelektualnej przyjemności, ale przede wszystkim, by wzmocnić wiarę i pomóc w modlitwie, przybliżyć do Boga. Muzyka religijna Bacha była jego odpowiedzią na Słowo Boże; stanowiła formę dialogu z Bogiem.

Poprzez swoje dzieła J.S.Bach dokonał syntezy muzyki baroku, doprowadzając do doskonałości wszystkie ówczesne gatunki muzyczne (nie komponował tylko oper).

Był mistrzem polifonii, zwłaszcza architektonicznej fugi – wielogłosowej formy muzycznej w całości opartej na kontrapunkcie[2] i poddanej niezwykle ścisłym regułom, a przez to stanowiącej wyrozumowany, starannie skonstruowany i „uczony” gatunek w muzyce.

---

[1] Założeniem tej techniki jest współdziałanie melodii z określonymi akordami. Melodii zapisanej w basie towarzyszył system oznaczeń cyfrowych. Dawał on wykonawcy swobodę w doborze towarzyszenia (ograniczoną jednak koniecznością następstw harmonicznych wyznaczonych przez cyfry). Utwory solowe z towarzyszeniem basso continuo nosiły nazwę monodii akompaniowanej.

[2] Technika kompozytorska polegająca na prowadzeniu kilku niezależnych linii melodycznych zgodnie z określonymi zasadami harmonicznymi i rytmicznymi.