Motywy biblijne u Bacha - cz.6.

Twórczość oparta na tematyce biblijnej

Jan Sebastian Bach był człowiekiem bardzo religijnym. Świadczą o tym choćby dedykacje, jakie umieszczał na rękopisach swych kompozycji: „S.D.G.” (Soli Deo Gloria – jedynemu Bogu chwała) czy „J.J.” (Jezu, wspomóż). Ponadto, związany przez większość swego życia z pracą w kościołach, na użytek liturgii pisał bardzo dużo muzyki sakralnej. Wśród nich były: chorały, kantaty, magnificaty, pasje i oratoria.

1)       Chorały luterańskie (łac. choralis – chóralny) były wykonywane podczas nabożeństw. Pisane do religijnych tekstów niemieckich, choć w swej formie nieskomplikowane, nabierały cech żarliwej modlitwy. W budowie były to najczęściej utwory 4-głosowe, z improwizowanymi zdobieniami pomiędzy poszczególnymi zwrotkami. Reprezentuje je np. Orgelbüchlein J.S.Bacha - zbiór 45 melodii chorałowych opracowanych na organy (nazywany też preludiami chorałowymi). Wśród nich przeważają chorały na czas Adwentu i Bożego Narodzenia.

2)       Kantaty (wł. cantare - śpiewać) – prawdziwe koncerty muzyki sakralnej, jako chóralne opracowania chorału protestanckiego na 1-głosowy lub wielogłosowy chór, solistów oraz zespół instrumentalny, z wykorzystaniem tekstów Starego i Nowego Testamentu (w formie muzycznych homilii). W utworach tych Bach wprowadził arie, duety i recytatywy[1], nie rezygnując jednak ze stosowania chorału protestanckiego. Świadczą o tym arie chorałowe. 

Luźną formę kantatową reprezentuje:

Magnificat - w liturgii hymn maryjny wykonywany podczas nieszporów, do tekstu z Ewangelii wg św. Łukasza (Łk 1,46−55). To słowa Maryi wypowiedziane podczas nawiedzenia Jej krewnej - św. Elżbiety. Współcześni bibliści zwracają jednak uwagę, iż warstwa słowna tego hymnu jest swobodną konstrukcją literacką, ułożoną według pewnych wzorów, jakie dostarczał Stary Testament. Stąd typowe dla tamtej poezji paralelizmy, ze szczególnym nawiązaniem do 1 Sm 2,1−10. Tekst ten jest dziękczynnym hymnem, jaki wyśpiewała Anna – żona Elkany, za wysłuchanie przebłagalnych modlitw, w wyniku których porodziła swego syna Samuela. Inne reminiscencje hymnu Maryi można znaleźć m.in. w:

Ps 113,5n

1 Sm 1,11

Ps 111,9

Ps 103,17

Ps 89,11

2 Sm 22,28

Ps 146,6

Hi 12,19

Ps 107,9

Ps 34,11

Iz 41,8n

Ps 98,3

Mi 7,20

Rdz 17,7; 18,18; 22,17.

Wiara Maryi, Matki Jezusa oraz Jej pokora były dla Bacha wzorem godnym naśladowania. Oprócz Magnificatu D-dur BWV 243 (do tekstu łacińskiego) skomponowanego w Lipsku na Boże Narodzenie 1723 r., powstał jeszcze drugi − Fuga sopra: Magnificat BWV 733 oraz 7 kantat maryjnych (cztery na dzień Oczyszczenia Maryi – 2.02., jedna na dzień Zwiastowania – 25.03. i dwie na dzień Nawiedzenia – 2.07.).

Obsada Magnificatu D-dur, to: 2 soprany, alt, tenor, bas, chór oraz zespół instrumentalny, który zmieniał się w poszczególnych częściach utworu (a jest ich 12).

Części chóralne dzieła moją charakter uroczysty, części solowe − przeważnie liryczny. W ariach Bach zrezygnował z typowej formy da capo, co wyraźnie intensyfikuje dramaturgię utworu. Nie ma też recytatywów (być może dlatego, że w trosce o zdrowie muzyków i wiernych władze Lipska zobowiązały Bacha do komponowania na okres zimowy utworów krótszych niż na lato).

„Podczas nieszporów w Lipsku Magnificat śpiewany był po niemiecku w niedziele zwykłe, a w wielkie święta wykonywano go w formie koncertującej i po łacinie.”[2]

W czasach Bacha bardzo ważna była retoryka muzyczna i odmalowanie dźwiękami afektów. Uczucia dobre i piękne (miłość, radość i uniesienie) przedstawiano w tonacjach i akordach durowych, szybkich (radosnych) tempach, konsonansami i szerokimi interwałami oraz wysokim (niebiańskim) położeniem głosów. Uczucia smutku i żalu (ogółem – dramatyczne, wstrząsające) oddawano poprzez tonacje i akordy molowe, powolne tempa, dysonanse i interwały o małym zakresie, oraz niskie położenie głosów.

Stąd i obecność owej retoryki muzycznej w Magnificacie D-dur. Przykłady:

W Omnes generationes = Wszystkie pokolenia (cz. IV) – chór gęstymi melizmatami[3] ilustruje wyobrażenie „wszystkich pokoleń”, które błogosławić będą Matkę Syna Bożego. W Fecit potentiam (cz. VII) melizmaty występują na słowach: potentiam (moc) i dispersit (rozproszył). W arii Quia respexit humilitatem = Bo wejrzał na uniżenie swojej Służebnicy (cz. III) – w rysunku melodii został odmalowany ukłon „Służebnicy Pańskiej”. W arii basowej w rytmie gawota – Quia fecit mihi magna = Gdyż wielkie rzeczy uczynił (cz. V) – w basso continuo 6-krotnie powtarza się figura (obecna również w partii solowej), którą można interpretować jako podkreślenie siły i stałości wiary. Melizmaty akcentują bowiem słowo: potens (Wszechmocny), magna (wielkie) i sanctum (Święty).

---

[1] Muzyczna deklamacja: secco – z basso continuo; accompagnato – z towarzyszeniem orkiestry.

[2] Ch. Wolff, Jan Sebastian Bach. Muzyk i uczony., Wyd. Lokomobila, Warszawa 2011, s. 344.

[3] Melizmat – wielość nut na jednej sylabie.

Motywy biblijne u Bacha - cz.5.

Również i książę Leopold ożenił się w Köthen. Jednak jego wybranka nie lubiła muzyki Bacha. Stąd atmosfera na dworze gwałtownie popsuła się. W tym czasie Bach, wciąż mocno przeżywający śmierć pierwszej żony, odczuwał silną potrzebę powrotu do muzyki religijnej (zgodnie zresztą z długą, rodzinną tradycją). To wszystko sprawiło, że dwa lata po ślubie z Anną Magdaleną (w 1723 r.) Bach wyjechał z Köthen do Lipska, gdzie objął stanowisko dyrektora muzycznego i kantora przy kościele św. Tomasza. Pracował też w kościele św. Mikołaja. W Lipsku Bach spędził ostatnie 27 lat swego życia. Czas ten okazał się dla niego najtrudniejszym. Kariera zawodowa była pełna nieustannych utarczek z przełożonymi i Radą Miejską (miejskimi notablami), którzy nie kryli swej niechęci do niego i żalu z powodu jego zatrudnienia. Początkowo bowiem zamierzano zatrudnić innego muzyka - Georga Philipha Telemanna, ale wobec jego odmowy, stanowisko przypadło Bachowi. Jeden z radców tak to skomentował: Ponieważ nie udało nam się pozyskać lepszego, musimy zadowolić się kimś przeciętnym.

Piastując stanowisko kantora w Lipsku, Bach uczył muzyki, śpiewu, łaciny, gramatyki i matematyki w szkole św. Tomasza (Thomasschule). To należało do jego obowiązków, choć nie lubił uczyć. Ponadto był dyrygentem chóru, orkiestry oraz kompozytorem muzyki kościelnej. Do jego oficjalnych obowiązków należało pisanie kantaty na każdą niedzielę i święto roku kościelnego (poza tygodniami Adwentu przed Bożym Narodzeniem i Wielkim Postem poprzedzającym Wielkanoc). Kantaty coniedzielne stanowiły ogromne wyzwanie kompozytorskie. Były formą muzycznej homilii. Wymagały nadzwyczajnej koncentracji i dyscypliny. Kantatę wykonywano po Ewangelii dla podkreślenia i interpretacji treści czytań biblijnych. Kompozytor korzystał więc z tekstu liturgii słowa przeznaczonego na dany dzień. Od poniedziałku do piątku pisał do niego muzykę rozpisując ją dla poszczególnych głosów. W sobotę (lub w niedzielę o świcie) była próba generalna (z instrumentalistami i wokalistami). Następnie kantatę wykonywano podczas niedzielnego nabożeństwa. I tak co tydzień. Utwory te trwały ok. 20-30 minut. W ciągu całego życia Bach skomponował ok. 300 kantat (do dzisiaj zachowało się ich ok. 200). Dzieła te charakteryzują się różnorodnością i oryginalnością.

Pod koniec życia Bach miał kłopoty ze zdrowiem. Pogorszył mu się zwłaszcza wzrok. Jego oczy były przemęczone przez długie godziny pracy przy świetle świec. Dwu operacji oczu kompozytora podjął się słynny angielski okulista – John Taylor, jednak zabiegi tylko pogorszyły sprawę. W wyniku komplikacji pooperacyjnych Bach zmarł 28 lipca 1750 roku z powodu wylewu krwi do mózgu. Ponieważ kompozytor nie zostawił testamentu, majątek po nim podzielono sądownie pomiędzy wdowę i dzieci.

cdn.

Motywy biblijne u Bacha - cz.4.

Pobyt Bacha w Lubece wydłużył się do 4 miesięcy (i to bez pozwolenia pracodawców). Wprawdzie w tym czasie zastępował go na stanowisku organisty jego kuzyn – Johann Ernst Bach, ale i tak jego nieobecność nadwyrężyła dane mu zaufanie. Kompozytor powrócił jednak do pracy ubogacony o nową wiedzę i umiejętności improwizacyjne, które zaczął wcielać w życie. Niestety nie podobało się to parafianom, którzy byli często zaskoczeni i nieprzygotowani na jego wirtuozowskie ozdobniki i przepych harmonicznych przebiegów. Irytowali się, ponieważ w gąszczu nut nie słyszeli melodii chorału. Również i jego zwierzchników zaczęły denerwować muzyczne wariacje, które stosował. Bachowi nakazano więc grać prosto. Zrobił to i zaczął grać  z b y t  prosto. W końcu doszło do tego, że artysta złożył pisemną prośbę o zwolnienie i wyjechał z miasta.

Poślubiwszy w 1707 r. swoją o rok młodszą kuzynkę – Marię Barbarę Bach (1684−1720) (śpiewaczkę sopranową), osiadł w Mühlhausen (leżącym 20 mil na północ od Eisenach), gdzie objął stanowisko organisty kościoła św. Błażeja. W kolejnych latach żona urodziła mu 7 dzieci, z których 4 zmarło w młodym wieku (3 synowie i córka).

Również i w Mühlhausen często dochodziło do sporów Bacha z przełożonymi, którzy uważali jego muzykę za źródło deprawacji i grozili drastycznym ograniczeniem repertuaru. Stąd już w rok później Bach wyjechał dalej szukać zatrudnienia. Znalazł je w Weimarze, gdzie zaproponowano mu dwukrotnie wyższe wynagrodzenie. Tam został organistą i skrzypkiem na dworze w kapeli książęcej. Książę Wilhelm Ernst podziwiał i szanował swego podopiecznego. Wzrosła reputacja Bacha jako wirtuoza. Kiedy jednak odmówiono mu posady kapelmistrza (odpowiedzialnego za muzykę na dworze), po 9 latach pobytu w Weimarze ponownie zaczął szukać posady gdzie indziej. Niestety książę Wilhelm Ernst nie był zachwycony tym pomysłem i za „zbyt uporczywe domaganie się dymisji” kazał wtrącić Bacha do więzienia. Kompozytor spędził tam 3 tygodnie. Nie tracił jednak czasu. Za kratkami skomponował 46 preludiów chorałowych.

Po wyjściu z więzienia (w 1717 r.), przeniósł się do Köthen, by przyjąć ofertę pracy dyrektora muzycznego na dworze i dyrygenta tamtejszej orkiestry. Spędził tam kolejne 5 lat. Pod względem muzycznym był to najszczęśliwszy okres w jego życiu. W Köthen książę Leopold zapewnił mu bowiem idealne warunki do pracy: godziwą zapłatę oraz 18-osobową, znakomitą, profesjonalną orkiestrę. To właśnie w Köthen powstał pierwszy tom cyklu „Preludiów i fug” (Das wohltemperierte Klavier).

W roku 1720 niespodziewanie umiera młoda żona Bacha. Niedługo po śmierci Marii Barbary (dokładnie po 17 miesiącach), w grudniu 1721 r. Jan Sebastian ponownie żeni się, tym razem z Anną Magdaleną Wülcken (1701−1760) (również śpiewaczką sopranową), młodszą od niego o 16 lat. Druga żona kompozytora była nie tylko matką jego dzieci, ale i towarzyszką życia, partnerką zawodową, regularnie z nim występującą, asystentką, sekretarką, kopistką jego utworów, uczennicą gry na instrumentach klawiszowych i być może też pierwszym krytykiem jego dzieł. Tworzyli więc kochające się małżeństwo. Z ich związku urodziło się aż 13-oro dzieci, jednakże tylko 6 przeżyło Bacha.

Łącznie, z dwu małżeństw Bachowi urodziło się 20-oro dzieci (11 synów i 9 córek), z których 11-oro umarło przed jego śmiercią (6 synów i 5 córek). Śmiertelność niemowląt była wtedy zjawiskiem powszechnym. Pozostanie przy życiu uważano za dar niebios. Radość i smutek zawsze stały obok siebie, a cierpienie, choroby i ból zazwyczaj dominowały. Bach dzielił więc z obydwiema żonami wiele trosk i zmartwień.