Historia Saula - cz.1.

W Szilo, u wejścia do świątyni, bezdzietna Anna (żona Elkany) modliła się w głębi serca do Boga, by dał jej syna. Obiecała, że jeśli pocznie, odda go Panu (jako nazirejczyka). Kapłan Heli dowiedziawszy się, że poruszająca wargami kobieta modli się (a nie jest pijana), błogosławi ją. Prośba Anny została wysłuchana. Kobieta poczęła i po kilku miesiącach urodziła Samuela (oznacza „oddany Panu”). Z tego powodu wielbiła Boga w pieśni dziękczynnej.

Po okresie karmienia piersią, Anna oddała swego 3-letniego synka Bogu do świątyni. Potem urodziła jeszcze 3 synów i 2 córki.

Synowie kapłana Helego bez szacunku obchodzili się z ofiarami składanymi Panu. Poza tym uprawiali prostytucję. Owe grzechy odczytano jako przyczynę zmiany, jaka zaszła w pełnieniu funkcji kapłańskich, które w późniejszym czasie przejął ród Sadoka.

Bóg pierwszy raz objawił się Samuelowi w Szilo. On, nie wiedząc, że to Pan, za każdym razem, gdy usłyszał jak głos woła jego imię, wstawał i udawał się do łóżka Helego. Za czwartym razem posłuchał kapłana i na usłyszany głos odpowiedział: Mów, Panie, bo sługa Twój słucha. Wówczas poznał, że ród Helego czeka zagłada z powodu braku reakcji kapłana wobec zła. Heli nie upomniał bowiem swych grzesznych synów i oni nie nawrócili się. Prorok Samuel przepowiedział śmierć dwóch synów Helego, którzy mieli umrzeć w jednym dniu. Symbolem trwania w złu był sen Helego oraz jego kłopoty ze wzrokiem.

Samuel był pierwszym prorokiem Izraela (i ostatnim sędzią).

Po pierwszej klęsce Izraelitów z Filistynami sprowadzono z Szilo Arkę Przymierza. Fakt ten nie przyniósł jednak spodziewanego zwycięstwa, ponieważ  Izraelici przegrali ponownie. W bitwie tej zginęli dwaj synowie Helego. Na dodatek wrogowie zabrali ze sobą Arkę. Gdy Heli dowiedział się o rodzinnej tragedii od posłańca, upadł i złamał sobie kark. Dodatkowym nieszczęściem były kłopoty ciążowe żony Pinchasa (jednego z poległych na wojnie synów Helego). Synowa urodziła bowiem dziecko – Ikaboda (oznacza „bez chwały”), a po porodzie zmarła.

Arka Przymierza była przez Filistynów przenoszona w różne miejsca. Ludzie wierzyli, że z jej powodu spotykają ich nieszczęścia. Dostawali bowiem zaraźliwych guzów, hemoroidów, a poza tym mieli przed oczyma widmo śmierci. Plagi potęgowały lęk wywołany wydarzeniem, jakie zaszło w świątyni w Aszdodzie. Stojący tam posąg bożka Dagona został rozwalony, gdy postawiono tam Arkę. Filistyni odczytali własne plagi na wzór tych, jakich doświadczyli Egipcjanie uciskający Izraelitów. Postanowiono zatem pozbyć się „źródła” nieszczęść i oddać Izraelitom ich Arkę. Załadowano ją więc na wóz, który ciągnęły dwie krowy. Do wozu włożono też złoto (5 figur guzów i 5 figur myszy). Zwierzęta zaprzęgnięte do wozu zachowywały się nietypowo: pozostawiły bowiem swoje cielęta i szły pod górę. Odczytano to jako znak, że sprawcą nieszczęść jest Bóg Izraela.

W Bet-Szemesz porąbano drewniany wóz (który ciągnął Arkę) na kawałki, zaś krowy zabito, składając je w ofierze. Jednocześnie śmierć poniosło 70 Izraelitów, których obwiniono o brak szacunku dla Arki, bo na nią patrzyli.

Mieszkańcy Kiriat-Jearim zabrali Arkę na wzgórze domu Abinadaba. Jej stróżem był wyświęcony kapłan – Eleazar (syn Abinadaba).

Gdy cały Izrael zebrał się w Mispa, prorok Samuel rozpoczął swą działalność od zarządzenia, by lud porzucił pogańskie bóstwa. Wezwał też do aktu pokuty i przebłagania (symbolem była woda rozlana na ziemi).

Kiedy Filistyni wyruszyli na wojnę z Izraelem, Samuel złożył ofiarę całopalną. Wojna ta była dla Narodu Wybranego zwycięska.

Poglądy św. Tomasza z Akwinu - cz.3.

Słynne 5 dróg ("dowodów") na istnienie Boga, to wizytówka teologa z Akwinu. Jednocześnie myśliciel wyrażał tezę, że człowiek nie jest zdolny poznać istoty Boga, (…), że do Boga nie można stosować pojęć, które człowiek tworzy na podstawie poznania otaczającej go rzeczywistości, ponieważ Bóg jest innego rodzaju rzeczywistością, wymykającą się ludzkiej aparaturze pojęciowej, która jest zdolna tylko do poznawania świata cielesnego. (…). Jednakże znaczną część wiedzy na temat Boga i świata człowiek może nabyć dzięki objawieniu (…), istnieją [bowiem] tezy które można poznać zarówno światłem rozumu przyrodzonego, jak i nadprzyrodzonego (s. 70−72). Zaznaczył, że wiedza i objawienie nie są antagonistyczne, faktycznie są komplementarne, tak że objawienie dopełnia wiedzę, którą człowiek zdolny jest uzyskać światłem przyrodzonym (s. 73). Ważne jest również jego przekonanie, że wiara działa przez wiedzę, ponieważ nierzadko zdarza się, że objawienie niektórych prawd czasowo poprzedza ich odkrycie rozumem, przez co inspiracja wiarą ułatwia poznanie rozumowe, wskazuje mu właściwy kierunek poszukiwań. W związku z tym nagminnie w tekstach Tomaszowych wnioskowania rozumowe są wspierane przez cytaty biblijne, a prawdom wiary towarzyszą dowody filozoficzne (s. 73−74). Bardzo ciekawe jest ujęcie Michała Olszewskiego w jego monografii o św. Tomaszu, który napisał, że Objawienie – przede wszystkim (...) to zawarte w Biblii – w tej wersji, w jakiej faktycznie się dokonało, ma charakter nieuporządkowany, jest momentami niejasne, odkrycie jego właściwego sensu jest zadaniem trudnym, w którym człowiekowi mogą pomóc narzędzia wypracowane w nauce (s. 74). Stąd w XIII wieku dodano do hermeneutyki biblijnej kolejny etap opracowania wiary, mianowicie teologię uprawianą jako naukę (s. 74).       

Fundamentem etyki Tomaszowej jest twierdzenie, że wszystkie władze pożądawcze są zdeterminowane do dążenia do własnych przedmiotów, dotyczy to również woli, która chce dobra i to chce go w sposób konieczny, tzn. taki, że nie może go nie chcieć (s. 76). Wola jednak nie jest poddana zniewalającemu przymusowi, ponieważ dobro najwyższe, czyli Bóg – jest celem ostatecznym woli i działań człowieka, natomiast wola nie chce w sposób równie konieczny innych, niższych dóbr, skutkiem czego człowiek może między nimi wybierać (s. 76).

Tomaszowy, idealny model działania przedstawia się następująco:        

W czynach człowieka, których jest on przyczyną i za które odpowiada moralnie pierwszym elementem działania jest zamiar jako cel, który człowiek chce osiągnąć. Cel ukazuje się woli ludzkiej przez rozum. By zrealizować zamiar człowiek ma do wyboru wiele dróg i różne środki. Ich dobór dokonuje się w drugiej fazie aktywności, czyli w namyśle. Strategie osiągnięcia celu zostają zaakceptowane przez wolę w przyzwoleniu. Ostatnim etapem czynu człowieka jest dokonanie przez niego wyboru jednego z możliwych sposobów osiągnięcia zamierzonego celu. Wybór kończy działanie, jest aktem woli par excellence (s. 77).

Za Arystotelesem św. Tomasz wymienia trzy główne cnoty intelektualne:

a)     synderezę (znajomość pierwszych zasad praktycznych, czyli tezy, że należy dążyć do dobra, a unikać zła),

b)     sumienie (zdolność do interpretacji reguł prawnych w odniesieniu do konkretnych sytuacji życiowych)

c)     roztropność (jako umiejętność dostosowanie środków do celu).

Wśród cnót praktycznych wymienia: umiarkowanie, męstwo i sprawiedliwość. Wśród cnót kardynalnych wymienia praktyczne oraz roztropność.

Cnoty teologiczne: wiara, nadzieja i miłość stanowią pierwszy etap całego życia nadprzyrodzonego, czyli zjednoczenia z Bogiem (s. 82), które człowiek może zacząć budować w sobie już w życiu ziemskim, będąc otwartym na łaskę Bożą.

Nadrzędnym prawem jest prawo wieczne, czyli wyznaczone przez Boga reguły relacji miedzy wszystkimi rzeczami. Uszczegółowieniem tych reguł na potrzeby świata ludzkiego jest prawo naturalne z jego pierwszą zasadą: unikaj złego, dąż do dobra (s. 79).

Bóg Tomasza – będący zasadą sprawczą rzeczywistości – jest także jej celem, a człowiek jest tym stworzeniem, które przekreśla dzięki łasce i własnym wysiłkom skutki upadku i wraca do Boga poznając Go rozumem i łącząc się z Nim w miłości za sprawą woli. W ten sposób dokonuje się powrót stworzenia do Stwórcy (s. 82).

[tekst napisany na podstawie: Mikołaj Olszewski, Tomasz z Akwinu, Wyd. WAM, Kraków 2003]

Poglądy św. Tomasza z Akwinu - cz.2.

Na temat łaski Bożej św. Tomasz wypowiadał się, że jest w istocie swej impulsem kierowanym przez Boga do stworzeń, by podjęły one określone działania, dzięki którym zyskają zasługi dające zbawienie (s. 43). Dostrzegał też inną formę łaski rozumianej jako sprawność, stała dyspozycja w duszy człowieka. Jest ona charakterystyczna dla człowieka w stanie upadku, jej rolą jest uzupełnienie ułomności natury ludzkiej, które dotknęły ją po grzechu pierworodnym  (s. 43). Dzięki tej łasce Bożej, a więc pomocy z zewnątrz, może podnieść się z grzechu. Przez to człowiek jest przedmiotem oddziaływania łaski (s. 44). Św. Tomasz wyraził też zdanie, że można nie przyjąć łaski, bowiem nie jest ona zniewalająca: by zaczątkowa łaska mogła przekształcić się w łaskę uświęcającą, czyli dającą efektywne zbawienie, musi dojść do współdziałania Bożego daru oraz postanowień wolnej woli człowieka (s. 44).

W rozważaniach św. Tomasza nie zabrakło też tekstów o aniołach, co zapisał autor jego monografii: Z niecielesności aniołów wynika również ich niezniszczalność i nieprzestrzenność. Śmierć jest charakterystyczna dla bytów materialnych, ponieważ materia jest zasadą przemijania; jej brak w bytach duchowych czyni je nieśmiertelnymi (s. 46). Ponadto aniołowie są zdolni mocą własnej natury poznawać istotę Boga, ale wymykają się ich władzom poznawczym tajemnice łaski oraz tajniki ludzkich myśli i uczuć (s. 47). Św. Tomasz wyrażał wiarę, że aniołowie, którzy raz zwrócili się do Boga, nie są już zdolni grzeszyć, a stopień ich szczęścia jest od razu tak doskonały, jak to dla danego anioła jest możliwe. (…) Źli aniołowie ponieśli dwojakiego rodzaju karę za swój grzech: zostały ograniczone ich możliwości poznawcze oraz ich wola ustaliła się w złu, tak że nie mogą oni wrócić do Boga (s. 48). Wierząc w demony pisał, że dramat upadku demonów dokonał się raz i jest nieodwołalny, akt łaski Bożej jest jednorazowy, tak samo jego akceptacja bądź odrzucenie, a ich konsekwencje nieodwołalne. W przypadku człowieka rzecz wygląda inaczej, ma on szansę na nawrócenie i zbawienie, póki żyje, może upadać i podnosić się wiele razy (s. 49). Za szczególną funkcję aniołów Doktor Kościoła uważał troskę o ludzi w formie stróżowania – pilnowania i pomocy w uzyskaniu zbawienia (s. 49).   

Ciekawe są myśli świętego teologa na temat duszy, co ujął w jego monografii Mikołaj Olszewski: dusza w oderwaniu od ciała ma jedynie byt niepełny – jest ens incompletum – to znaczy, że, aby wypełniać swoje funkcje, musi być połączona z ciałem. (…) Dusza jest zasadą działań człowieka, działania te mają na celu poznanie prawdy albo dążenie do dobra (s. 64−65).

Odnośnie świata można powiedzieć, że głównym założeniem Tomaszowej teorii poznania jest, nieczęsty w naszej epoce, optymizm poznawczy, czyli przekonanie o tym, że człowiek jest zdolny poznać prawdę o świecie. (…) U Tomasza, inaczej niż u platoników, właściwym przedmiotem poznania są rzeczy, a nie idee (s. 65). Święty doszedł do wniosku, że poznanie istnienia danej rzeczy faktycznie zawsze poprzedza analizę jej istoty (s. 68).

 ...

Tekst na podstawie: Mikołaj Olszewski "Tomasz z Akwinu", Wyd. WAM, Kraków 2003.

Poglądy św. Tomasza z Akwinu - cz.1.

W myślach św. Tomasza zawartych w jego dziełach można znaleźć uporządkowanie, równowagę i stanowczość. Teolog przeważnie unika określeń wyrażających skrajne stanowisko. W swoich badaniach i rozważaniach wychwytuje źdźbła prawdy nawet z tych tez innych myślicieli, których wnioski uznał za fałszywie skonstruowane. Udało mu się znaleźć odpowiedni tok narracji, by pogodzić wiarę z wiedzą, które przenikają się między sobą poprzez Objawienie i wysiłek spekulatywny poszukującego prawdy w teologii i filozofii. W jego dziełach można znaleźć odwagę intelektualną, gdy wbrew panującym opiniom jawnie i jasno przekazuje swój pogląd i rację, a tym samym stanowisko w danej kwestii.   

Odnośnie Boga św. Tomasz uważał, że Jego najistotniejszym atrybutem jest prostota. To oryginalna idea myśliciela, bowiem jemu współcześni za najważniejszą cechę Stwórcy uważali dobroć. W przyszłości Tomasz Szkot za najważniejszy atrybut Boga uznał nieskończoność. Z idei prostoty teolog odczytywał Jego jedność, która współistnieje z boską Troistością, która nie jest możliwa do analizy rozumowej. Stanowi jednak objawienie tajemnicy Boga.

Św. Tomasz wyrażał przekonanie, że Bóg (jako jedyny) uobecnia tożsamość istoty i istnienia. Ponadto Stwórca istnieje sam z siebie (nie potrzebując żadnej zewnętrznej przyczyny własnego istnienia). Jego innymi atrybutami, prócz prostoty, są: nieskończoność, wieczność, doskonałość, niezmienność oraz dobroć. Wśród atrybutów relacyjnych Boga św. Tomasz wymienia: wiedzę i wolę Bożą. Głównym i pierwszym przedmiotem wiedzy Boga jest On sam, który poznaje siebie w sposób wyczerpujący. Zdaniem Doktora Kościoła Bóg żyje, ponieważ działa, czyli właśnie poznaje bezustannie sam siebie, co więcej, z uwagi na intensywność tego działania, życie przysługuje Mu w silniejszym tego słowa znaczeniu niż pozostałym bytom. (…) Ponadto samopoznanie czyni Boga szczęśliwym (s. 31). Rzeczą jednak polemiczną jest jednak pogląd dotyczący zróżnicowanego stopnia miłości Boga (tekst podkreślony): Właściwym aktem woli Bożej jest miłość do rzeczy, których chce wola. Miłość ta jest jednocześnie zasadą tworzenia hierarchii bytów, ponieważ Bóg umieszcza w niej wyżej jako lepsze te rzeczy, które bardziej kocha. Mimo tych różnic w dobroci poszczególnych rzeczy i wynikającej z nich nierówności miłości Boga do nich, o wszystkim, co istnieje, można powiedzieć, że jest kochane przez Boga, ponieważ w przeciwnym wypadku w ogóle by nie zaistniało (s. 35). Do dnia dzisiejszego istnieje też spór dotyczący istnienia bądź nieistnienia innego świata niż na ziemi. Sprawa ta rodzi wiele pytań, co zauważył autor monografii św. Tomasza pisząc, że już w średniowieczu trwała dyskusja o zakresie mocy Bożej dotycząca tzw. światów możliwych: Piotr Abelard stwierdził, że dobroć Boga (względnie Jego mądrość i sprawiedliwość) nakazuje Mu jako zasadę podejmowanych przez Niego działań, działać zawsze w sposób najlepszy. Oznacza to, że Bóg – przymuszony przez doskonałość własnej natury – musi działać zawsze najlepiej i skutkiem tego nie może stworzyć innego świata niż ten, który faktycznie stworzył, ponieważ właśnie on jest najlepszy. Tomasz zaprzeczył temu stanowisku twierdząc, że Bóg nie jest zdeterminowany do tego jednego porządku rzeczy i że może stworzyć wiele innych porządków, z których niektóre mogą być lepsze niż ten, w którym żyjemy (s. 37).

W świetle rozważań teologicznych św. Tomasza na temat stworzenia świata jest on zdania, że najpierw w umyśle Boga pojawił się projekt (idea jako pełny opis własności natur rzeczy, które mają być stworzone), potem decyzja Jego woli o ich urzeczywistnieniu w postaci realnie istniejących rzeczy, a następnie działanie mocy Bożej (akt stworzenia). Owo stworzenie rzeczy jest połączeniem ich istoty i istnienia.

Św. Tomasz z jednej strony negował zło jako samoistną substancję uważając, że faktycznie tylko pasożytuje na dobru, z drugiej strony uznawał realność zła (s. 40).  

Cytaty za: Mikołaj Olszewski "Tomasz z Akwinu", Wyd.WAM, Kraków 2003.