Prawdziwy Ojciec

Kogo nazywamy ojcem? W sensie biologicznym tego, który jest współautorem naszego ludzkiego istnienia. A w sensie teologicznym? Pytanie jest zasadne tym bardziej, że może stanowić konflikt w konfrontacji z poglądami np. świadków Jehowy. Dla członków Towarzystwa Strażnicy nie ma innego ojca prócz Boga-Jahwe. Ich zdaniem nie należy więc tytułować innych tym określeniem, w tym ani papieża, ani księży (jak czynią to katolicy).

A jak ów problem wygląda w świetle Biblii? Oto kilka argumentów za używaniem określenia ojciec w szerszym znaczeniu, niż tylko w odniesieniu do Boga.

W relacji Ewangelii według św. Mateusza zapisane są słowa Jezusa: Nikogo na ziemi nie nazywajcie waszym ojcem; jeden bowiem jest Ojciec wasz, Ten w niebie (Mt 23,9). Rozumując Jego wypowiedź literalnie, dosłownie, fundamentalistycznie, nie wolno nikogo, poza Bogiem, nazywać ojcem. Co jednak z innymi perykopami, które są uzupełnieniem powyższej treści? Nie można przecież pominąć pozostałych słów Bożych. Zanim spróbuję na to pytanie odpowiedzieć zatrzymam się na chwilę przy temacie biologicznego ojcostwa. Jak zatem nazywać własnego tatę? Czy nie może być on określony ojcem? Czy nazywanie taty ojcem jest grzechem? Świadek Jehowy przyzna, że w odniesieniu do więzów rodzinnych zakaz używania słowa ojciec nie obowiązuje. Jednocześnie może dodać, że ojcem na pewno nie jest papież (tak jak mówią katolicy). A jeśli chodzi o Mesjasza? Czy Chrystusa można nazwać ojcem? Świadek Jehowy zaprzeczy. Co jednak mówi katolicka Biblia (członkowie Towarzystwa Strażnicy używają Biblii protestanckiej)? W Księdze Izajasza znajdują się takie oto słowa prorockie w odniesieniu do Chrystusa: Odwieczny Ojciec (Iz 9,5). Natomiast w Ewangeliach Jezus posługuje się często określeniem dzieci zwracając się do swoich uczniów (np. J 21,5).

A jak wygląda ta sprawa w odniesieniu do Abrahama? Kim jest Abraham? Czy można nazwać go naszym ojcem? Świadek Jehowy mógłby w tym momencie poczuć się niepewnie. Mógłby zapytać: W jakim sensie Abraham mógłby być ojcem? Odpowiedź katolika mogłaby być następująca: W duchowym. Takim, w jakim ojcem nazywa się papieża, od którego oczekuje się , że jest wzorem przekazu wiary. W tym miejscu można zajrzeć do tekstu z Listu św. Pawła do Rzymian, gdzie znajdują się następujące słowa: I tak [Abraham] stał się ojcem wszystkich tych, którzy nie mając obrzezania, wierzą […]. On to wbrew nadziei uwierzył nadziei, że stanie się ojcem wielu narodów… (Rz 4,11.18). W Nowym Testamencie zostało też napisane, że Jezus powiedział o Abrahamie: Abraham, ojciec wasz… (J 8,56). Podobnie wyraził się św. Jakub: Czy Abraham, ojciec nasz… (Jk 2,12). Na temat przenośnego określenia ojcostwa mowa jest również w Liście św. Pawła do Filemona: proszę cię za moim dzieckiem… Onezymem (Flm 10). Podobne duchowe więzy wykorzystane zostały korespondencji Pierwszego Listu św. Piotra: Pozdrawia was ta, która jest w Babilonie… oraz Marek, mój syn (1 P 5,13). Kolejne cytaty z wyrazem ojciec zamieszczone są w Liście do Rzymian − Rz 9,10 (ojcem Izaak) i do Hebrajczyków – Hbr 1,1 (ojcami nasi poprzednicy). Sam św. Paweł uważa siebie za duchowego ojca chrześcijan, w słowach: Choćbyście mieli dziesiątki tysięcy wychowawców w Chrystusie, nie macie wielu ojców; ja to właśnie przez Ewangelię zrodziłem was w Chrystusie Jezusie (1 Kor 4,15). Wyrazów ojciec, w sensie duchowego ojcostwa, nie brak i w Starym Testamencie: Elizeusz zaś patrzył i wołał [do swego nauczyciela Eliasza]: Ojcze mój!... Ojcze mój!... (2 Krl 2,12). Ojcostwo może być też przypisane nawet negatywnej postaci konceptualnej, a więc szatanowi, o którym Jezus powiedział: ojciec kłamstwa (J 8,44).

Czy wszystkie te cytaty należałoby pominąć, odrzucić i nie uznawać duchowego ojcostwa? W sensie metaforycznym katolicy przypisują duchowe ojcostwo papieżowi. On bowiem, jako biskup Rzymu głosi Ewangelię, świadczy o wierze i stara się ją umacniać na świecie poprzez przemówienia, encykliki, homilie, sakramenty święte itd. Ponadto praktyka nazywania papieża ojcem jest też wyrazem czci i szacunku dla najważniejszego biskupa. Jaki jest zatem sens wypowiedzi Jezusa w Mt 23,9 (cytowanej na początku)? Chrystusowi w tej wypowiedzi nie chodzi o to, żeby nie stosować określenia „ojciec”, lecz aby nie zrównywać w ojcostwie nikogo z Bogiem.[1] Dodatkowo Pismo święte wskazuje na źródło ojcostwa ziemskiego w słowach św. Pawła: Z tej to przyczyny zginam kolana przed Ojcem, od którego bierze swe imię wszelkie ojcostwo na niebie i na ziemi (Ef 3,14n). A zatem prawdziwe ojcostwo to takie, które wyrasta z jedynego Ojcostwa Bożego (por. Ef 3,14). Taki jest sens wypowiedzi Chrystusa, który nie zakazywał nazywać ojcami naszych rodziców i nie zaprzeczał istnieniu ojcostwa duchowego.[2] Dlaczego Świadkowie Jehowy odrzucają tę argumentację? Niestety okazuje się, że w Towarzystwie Strażnica nie wolno myśleć logicznie i samodzielnie, tylko literalnie i fundamentalistycznie, podporządkowując się innymi i ślepo wierząc w wyrwane z kontekstu cytaty z Biblii protestanckiej.           

---

[1] Andrzej Wronka, Świadkowie Jehowy - bez mitów, Wyd. III zmienione, Węgrów A.D. 2007, s. 3.

[2] Tamże.

Marcin Luter - cz.6.

Władze kościelne nigdy nie zainteresowały się teologią Lutra poważnie i bez uprzedzeń.[1] Czasy jednak zmieniają się i historia Kościoła trwa nadal. Współcześnie mówi się, że istotne poglądy Lutra i jego wypowiedzi mogą być ostatecznie zintegrowane z tradycją katolicką; tradycja ta jest dostatecznie plastyczna, aby mogła zostać zmodyfikowana i ożywiona dzięki teologii Lutra.[2] Należy jednak pamiętać, że znaczenie Lutra tylko wtedy można zrozumieć właściwie, kiedy każde jego poszczególne założenie bada się w kontekście całej jego pozostałej nauki. (…) Luter często interesuje się w swych pismach specjalnymi lub szczegółowymi sprawami i absolutnie nie dba o zgodność danej publikacji z resztą swoich wypowiedzi. Poza tym myśl jego rozwija się i zmienia.[3] Stąd dana myśl wyrywana z kontekstu bardzo łatwo może zrodzić nieporozumienie i pobłądzenie w odczytaniu prawdziwej intencji jej autora. Niemniej jednak warto zauważyć, że teologowie katoliccy czytają dzisiaj Lutra już tak jak św. Augustyna, Tomasza z Akwinu czy Dunsa Szkota: krytycznie wgłębiają się w nieprzebrane jego pisma, formułują ostre pytania, wśród których w zasadzie brak jednak dociekań związanych z dręczącym (dawniej) zapytaniem: w którym punkcie zaczyna się u Lutra herezja?[4] Oby takich poszukujących, odważnych teologów było jak najwięcej. Bywa, że już dziś myśli na temat reformatora są bardzo odważne. O. H. Pesch ryzykuje wprost zdanie, że to nie Luter opuścił Kościół, ale Kościół opuścił Ewangelię[5].

Życie Lutra było bardzo burzliwe i wiele zmieniło w kościele i w świecie. Sam myśliciel zrzucił sutannę i zmienił stan cywilny. W 1525 r. poślubił bowiem Katarzynę von Bora (byłą mniszkę) i miał z nią kilkoro dzieci (z czego sześcioro przeżyło). Złagodniał i poweselał (…), bardzo przytył, sporo pił i chełpił się tym[6]. Co jednak ważne: do końca życia pozostał człowiekiem o życzliwym sercu.[7] Zmarł 18 lutego 1546 r. w Eisleben. Dziś żyje na świecie ok. 2800 potomków M. Lutra.

Jak pisze John M. Todd, autor książki biograficznej o Marcinie Lutrze: Całkowita bezstronność [na temat Lutra] jest niemożliwa[8]. Z pewnymi poglądami można się zgodzić, z innymi nie. Na pewno jednak, by wydać pełną opinię na temat myśli reformatora, nie wystarczy mały referat.

---

[1] Tamże, s. 217.

[2] Charakterystyczna paulińska i augustiańska teologia Lutra zachowała ścisły związek z katolicyzmem - Tamże, s. 218.

[3] Tamże, s. 270.

[4] Tamże, s. 298.

[5] O. H. Pesch, Hinführung ze Luther, Mainz 1982, s. 286 [za:] John M. Todd – Marcin Luter, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 1998, s. 306.

[6] John M. Todd – Marcin Luter…, s. 221.

[7] Tamże, s. 275.

[8] Tamże, s. 8.

Marcin Luter - cz.5.

Jedną z najpoważniejszych konsekwencji działań Lutra, rozgorzałej polemiki na temat jego tez oraz buntu wobec Rzymu, była krwawa rewolucja chłopska (1525). Niestety inicjatywa Lutra trafiła na odpowiedni grunt w postaci nastrojów antyklerykalnych, a zwłaszcza antyitalskich, szeroko rozpowszechnionych wśród lokalnych władców[1]. Sam myśliciel nie miał politycznego doświadczenia, dlatego zachowywał się dość chaotycznie i nierozumnie w tej kwestii. Przerzucał się od jednej polityki do drugiej wydając opinie, że raz jedna, raz druga jest inspirowana przez diabła. Nie popierał metody chłopów, którzy walczyli, kierując do nich ostre słowa potępienia.[2] Bezsensem była też rada dana książętom, by za wszelką cenę starali się utrzymać władzę w swych rękach, by nie oszczędzali krwi chłopów, a ich samych traktowali jak wcielone diabły[3]. Zabito wówczas dziesiątki tysięcy chłopów.[4] Można zatem powiedzieć, że brutalne antychłopskie wystąpienia [Lutra] są świadectwem [jego] braku doświadczenia politycznego i żenującej bezmyślności w posługiwaniu się na forum publicznym tym[5], co nadawałoby się w tamtych czasach raczej do prywatnej rozmowy. 

Do pedagogicznych poglądów reformatora należy ten, iż dla rodziców najprostszą drogą do nieba jest dobre wychowanie dzieci[6].

Ortodoksyjnych katolików może oburzać opinia, że autorytet Rzymu nie pochodzi od Boga[7], lecz niezwykle ciekawe jest już spostrzeżenie, że Kościół stanowi widzialną wspólnotę wiernych, ale (…) jej dokładny zasięg znany jest tylko Bogu[8].

W „Liście otwartym” Luter wypowiadał się też w innych kwestiach. Postulował:

- zlikwidowanie części zakonów żebrzących,

- zniesienie celibatu księży[9],

- usunięcie konkubinatu duchownych.

Ponadto występował przeciwko wystawnym strojom, obżarstwu i pijaństwu – na co, jego zdaniem, powinno zareagować państwo.[10] Stwierdził też powszechne, duchowe kapłaństwo ludzi ochrzczonych[11]. Oprócz tego Luter wyraził wątpliwość na temat autentyczności Listu św. Jakuba[12] oraz Ksiąg Machabejskich.

---

[1] Tamże, s. 213.

[2] Tamże.

[3] Tamże, s. 213.

[4] Tamże, s. 214.

[5] Tamże.

[6] Tamże, s. 180.

[7] Tamże, s. 183.

[8] Tamże.

[9] Książa świeccy powinni mieć wolny wybór, jeśli chodzi o małżeństwo – Tamże, s. 207.

[10] Tamże, s. 184−185.

[11] Tamże, s. 238.

[12] Tamże, s. 180.

Marcin Luter - cz.4.

Oto najważniejsze punkty z Apologia Vernacula, która podsumowuje naukę Lutra:

1.      Święci

Można się do nich modlić, ale są oni jedynie pośrednikami i nie mają mocy sami z siebie. Cuda czyni Bóg.

2.      Czyściec

Czyściec istnieje; dusze tam cierpią i można im pomóc przez modlitwę, post i jałmużnę.

3.      Odpusty

Odpusty są dobrowolne i należy powiedzieć ludziom, że nie zostały ustanowione przez Boga. Trzeba im także wyjaśnić, że nie są tak samo ważne jak uczynki miłosierne.

4.      Przykazania kościelne

Przykazania kościelne dotyczące postów i zachowywania świąt, są mniej ważne niż prawdziwa wewnętrzna pobożność. Spożycie mięsa w piątek nie jest grzechem porównywalnym z grzechem przeklinania lub nieprzyjścia z pomocą swemu sąsiadowi.

5.      Dobre uczynki

Dobre uczynki mogą pochodzić tylko od człowieka duchowo odrodzonego. Dobre uczynki wypływają wyłącznie z łaski Boga; Bóg nie patrzy na działanie zewnętrzne, ale na wewnętrzną postawę serca.

6.      Kościół rzymski

Kościół rzymski słusznie domaga się lojalności. Choćby był najbardziej skorumpowany, chrześcijanie powinni darzyć go szacunkiem przez wzgląd na jego męczenników. Im gorszy jest w danej chwili, tym więcej potrzebuje lojalności. Luter stwierdził tu, że nigdy nie zamierzał narażać na szwank honoru Kościoła rzymskiego, lecz chciał tylko przeciwstawić się tym, którzy obłudnie używają go dla własnych celów.[1]

Wadą Lutra było jednak to, że był całkowicie przekonany o słuszności własnego punktu widzenia, że wszystko, co widział i w co mocno „wierzył”, jest prawdą, i jego zadaniem jest przekonać innych[2]. Reformator czuł wewnętrzny przymus głoszenia poglądów, co do których był święcie przekonany, że są właściwe, bo bazują w głównej mierze na tekście Pisma świętego. Pisał bowiem: Na tym się opieram i nie mogę postąpić inaczej[3]. Eck zwracał mu uwagę, w słowach: Marcin, jak możesz przypuszczać, że tylko ty jeden rozumiesz sens Pisma Świętego? Czy swój sąd stawiasz ponad sądy tylu znanych ludzi i twierdzisz, że wiesz więcej niż oni wszyscy?[4] Jak by nie było, i sam reformator zadawał sam sobie te pytania.[5]

Złem ze strony Lutra było również nie tyle formalne odrzucenie autorytetu głowy Kościoła, co grożenie i złorzeczenie papieżowi w słowach: Jeśli będziesz upierać się w swej złości, przeklnę cię, razem z tą bullą i twoimi dekretami, a ciało twoje niech przepadnie[6]. Negatywną cechą Lutra była także skłonność do skrajnych i pochopnych uogólnień[7]. 

Zakonnik najczęściej pisał w wielkim pośpiechu, bez starannego opracowania tematu.[8] W swych opiniach opierał się przede wszystkim na Piśmie świętym oraz, wewnętrznie, na Chrystusie.[9]

---

[1] Tamże, s. 178−179.

[2] Tamże, s. 161.

[3] Tamże, s. 204.

[4] Tamże, s. 195.

[5] Tamże, s. 313.

[6] Tamże, s. 173 i 175.

[7] Tamże, s. 185.

[8] Tamże, s. 186.

[9] Tamże, s. 195.