Wojna i przemoc w religiach świata - cz.2.

O rozdziale dotyczącym islamu przeczytałam:

(…) dobrobyt materialny, pełne rozkoszy przyjemności, przesyt seksualnością prowadzą do popadania w bagno nerwowych i psychicznych chorób, (…) niosą z sobą zboczenia seksualne, ciągłe poczucie strachu, duchowe zagubienie, szerzącą się przestępczość i utratę ludzkiej godności.[1]

Dżihad jest (…) zdecydowanie przede wszystkim walką ze złem i działaniem na rzecz dobra w życiu jednostek i społeczeństwa.[2]

Dalej zagadnienie przemocy opisane było w hinduizmie:

Według obietnicy, śmierć poniesiona w walce, w „sprawiedliwej wojnie”, w dharmayuddha, pozwala pójść prosto do nieba.[3]

Wojownik kieruje przemoc przeciwko innym ludziom, asceta zaś przeciwko sobie.[4]

(…) podstawowy motyw ascezy [w hinduizmie]: cierpienie dla osiągnięcia szczęścia.[5]

Niestosowanie przemocy jest najważniejszą zasadą religijną, niestosowanie przemocy jest największą ascezą.[6]

Pierwszym i najważniejszym obowiązkiem uprawiającego jogę, a więc sadhu – hinduistycznego ascety i człowieka świątobliwego, jest unikanie zranienia bądź obrażenia w myślach, słowach lub w czynach jakiejkolwiek istoty żyjącej, człowieka czy zwierzęcia.[7]

Ideały Mahatmy Gandhiego, to: niestosowanie przemocy (ahisna), życie w prawdzie (satja), nieposiadanie majątku (aparigraha), asceza, opanowanie ciała przez ducha (brahmaczarja) oraz różne posty związane z określonymi celami (post pokutny, głodówka). [One to] mają swoje korzenie w hinduskiej jodze, ale też w  dżinizmie i w buddyzmie.[8]

Hindus staje się fundamentalistą, gdy chce siłą narzucić swoje przekonania religijne innym, choćby to były jego własne dzieci.[9]

W rozdziale dotyczącym buddyzmu spotkałam m.in. takie fragmenty:

Świeccy powinni praktykować całkowitą abstynencję seksualną jedynie w określone święta.[10]

(…) jest wyraźnie zabronione zabijanie nawet tak małych zwierząt jak mrówki.[11] 

(…) przemoc spontaniczna, w afekcie lub w sytuacji bez wyjścia, nie odpowiada ideałowi, lecz ma inną wagę niż przemoc zaplanowana, będąca wynikiem przyzwyczajenia.[12]

---

[1] Sayed Quath, Dieser Glaube, der Islam, b.r., s. 44 [za:] Adel Theodor Khoury, Wojna i przemoc w islamie [w:] Wojna i przemoc w religiach świata…, s. 64.

[2] Adel Theodor Khoury, Wojna i przemoc w islamie [w:] Wojna i przemoc w religiach świata…, s. 69.

[3] Konrad Meisig, Wojna i przemoc w hinduizmie [w:] Wojna i przemoc w religiach świata…, s. 74.

[4] Tamże, s. 75.

[5] Tamże, s. 78.

[6] Drugi rozdział Gity [za:], Konrad Meisig, Wojna i przemoc w hinduizmie [w:] Wojna i przemoc w religiach świata…, s. 80−81.

[7] Konrad Meisig, Wojna i przemoc w hinduizmie [w:] Wojna i przemoc w religiach świata…, s. 81.

[8] Tamże, s. 82−83.

[9] Tamże, s. 87.

[10] Lambert Schmithausen, Problem przemocy w buddyzmie [w:] Wojna i przemoc w religiach świata…, s. 95.

[11] Tamże.

[12] Tamże, s. 96.

Wojna i przemoc w religiach świata - cz.1.

Książka pt. Wojna i przemoc w religiach świata. Fakty i przyczyny to zestaw kilku spojrzeń na pięć głównych religii świata, pod kątem czynnika agresji i przemocy pojawiających się na tle religijnym. Poszczególne referaty prezentują współcześni myśliciele, a wśród nich: Hans−Peter Müller (opisujący zagadnienie w starożytnym Izraelu), Thomas Hoppe (w chrześcijaństwie), Adel Theodor Khoury (w islamie), Konrad Meisig (w hinduizmie), Lambert Schmithausen (w buddyzmie). Książkę poprzedza wstęp autorstwa Ekkeharda Grundmanna, a zamyka podsumowanie nakreślone przez Ulricha H. J. Körtnera.

Uważam, że jest to książka bardzo dobra, ponieważ w krótki, przystępny, jasny i mądry sposób naświetla poruszany temat przemocy jako akt zła i nadużycia, które niestety często ma podłoże religijne. Jednocześnie lektura wskazuje na potrzebę szukania rozwiązań opisywanych problemów, potrzebę dialogu i przeciwdziałania złu we współczesnym świecie. Już sama książka, w pewnym sensie, pomaga, przybliżając kulisy i motywy agresji oraz sposób myślenia w poszczególnych wierzeniach (ich właściwe i błędne drogi). Autorzy publikacji próbują odpowiedzieć na pytania o przyczyny wojen i przemocy w świecie, które są spowodowane wypaczonym sposobem pojmowania danej wiary. Czynią to z perspektywy doktryn, poprzez analizę historyczną oraz spojrzenie ogólnokulturowe pięciu religii. Jednocześnie zadają pytania: Czy może istnieć międzyreligijny dialog bez zawłaszczania sobie prawa do prawdy? Czy można żyć bez wojen i przemocy religijnej, czy też jest to wpisane w kanon poszczególnych wyznań? Gdzie tkwią błędy w interpretacji treści wiary, która prowadzi do wszelkich przejawów agresji, fanatyzmu i fundamentalizmu religijnego? Czy jakakolwiek doktryna religijna może powstrzymać falę agresji i przemocy, czy też zło jest wpisane w naturę człowieka?

Przechodząc przez poszczególne stronice książki napotkałam wiele ciekawych fragmentów, które przykuły moją uwagę i skłoniły do refleksji. Poniżej zamieszczam kilkanaście z nich:   

Chrystus był i jest dla wszystkich.[1]

Wysoce kulturalne były słowa wypowiedziane przez papieża Jana Pawła II na spotkaniu duchownych wszystkich religii świata w Asyżu w 1986 r.: Nie możemy modlić się razem. Ale przyszliśmy tu razem, aby się modlić.[2]

Niezwykle uderzającą analizę obrazu Boga w starożytnym Izraelu przedstawił Hans−Peter Müller, który stwierdził, że na polu walki Jahwe staje się bogiem wojny. „Jahwe jest mocarzem wojny.” (…) Nazwanie Boga Jahwe Sabaot – „Bogiem Zastępów” – odnosi się pierwotnie do oddziałów militarnych, które ciągnęły za Jahwe na wojnę.[3] Dodał jednocześnie, że powody świętych wojen [w starożytnym Izraelu] nie mają charakteru religijnego; nie są to wojny o wiarę i nie mają celów misyjnych. Znacznie bardziej chodzi o przeżycie w starciu z sąsiednimi grupami zasiedlającymi ciasny kraj ze słabo urodzajną glebą.[4]

Cytaty z rozdziału o chrześcijaństwie:

(…) Jak twierdzą prawie wszyscy autorzy wczesnochrześcijańscy, przez chrzest człowiek wstępuje do armii Chrystusa i od tej chwili przyjmuje na siebie zadanie służby pokojowi poprzez rezygnację z przemocy i modlitwę.[5]

Gdyby użycie siły ostatecznie łączyło się z jeszcze większym złem niż rezygnacja z niej, wtedy rozwiązań siłowych należy zaniechać.[6] 
(…) właśnie tam, gdzie coraz mniej przekonujące są koncepcje teoretyczne w odniesieniu do kary, pojawia się problem nadmiaru przemocy, w wyniku czego słusznie z założenia prowadzona wojna, niemal w jednej chwili, może zboczyć z właściwych torów.[7]

Jeśli chodzi o cywilów Hans−Peter Müller twierdzi, że każdy bezpośredni atak przeciwko nim byłby aktem terroru i mógłby być nazwany przestępstwem wojennym. (…) [Natomiast] tam, gdzie znajdują się osoby niezdolne już do walki, czyli ranni i jeńcy, każdy dalszy akt przemocy jest poważnym złamaniem prawnych i etycznych ograniczeń. (…) Nieproporcjonalne użycie siły jest zawsze zakazane bez względu na to, przeciwko komu jest skierowane.[8] 

(…) Wojnę wykorzystuje się często jako możliwość bezkarnego dania upustu «żądzy czynienia zła».[9]

---

[1] Ekkehard Grundmann, Wprowadzenie [w:] Wojna i przemoc w religiach świata. Fakty i przyczyny, Wybór i oprac. A. T. Khoury, E. Grundmann, H.-P. Müller, przekł. z j. niem. R. Zajączkowski, Wyd. Jedność, Kielce 2006, s. 7.

[2] Jan Paweł II [za:] j.w., s. 8.

[3] Hans−Peter Müller, Wojna i pokój w starożytnym Izraelu [w:] j.w., s. 19.

[4] Tamże, s. 20.

[5] Thomas Hoppe, Wojna i przemoc w historii chrześcijaństwa [w:] j.w., s. 29.

[6] Tamże, s. 34.

[7] Tamże, s. 36.

[8] Tamże, s. 37.

[9] Sprawiedliwy pokój. List społeczny Episkopatu Niemiec na temat pokoju, przeł. W. Lipscher, E. Dziekońska, Warszawa 2002,  p. 151, s. 99 [za:] Thomas Hoppe, Wojna i przemoc w historii chrześcijaństwa [w:] Wojna i przemoc w religiach świata…, s. 41.

Prawdziwy Ojciec

Kogo nazywamy ojcem? W sensie biologicznym tego, który jest współautorem naszego ludzkiego istnienia. A w sensie teologicznym? Pytanie jest zasadne tym bardziej, że może stanowić konflikt w konfrontacji z poglądami np. świadków Jehowy. Dla członków Towarzystwa Strażnicy nie ma innego ojca prócz Boga-Jahwe. Ich zdaniem nie należy więc tytułować innych tym określeniem, w tym ani papieża, ani księży (jak czynią to katolicy).

A jak ów problem wygląda w świetle Biblii? Oto kilka argumentów za używaniem określenia ojciec w szerszym znaczeniu, niż tylko w odniesieniu do Boga.

W relacji Ewangelii według św. Mateusza zapisane są słowa Jezusa: Nikogo na ziemi nie nazywajcie waszym ojcem; jeden bowiem jest Ojciec wasz, Ten w niebie (Mt 23,9). Rozumując Jego wypowiedź literalnie, dosłownie, fundamentalistycznie, nie wolno nikogo, poza Bogiem, nazywać ojcem. Co jednak z innymi perykopami, które są uzupełnieniem powyższej treści? Nie można przecież pominąć pozostałych słów Bożych. Zanim spróbuję na to pytanie odpowiedzieć zatrzymam się na chwilę przy temacie biologicznego ojcostwa. Jak zatem nazywać własnego tatę? Czy nie może być on określony ojcem? Czy nazywanie taty ojcem jest grzechem? Świadek Jehowy przyzna, że w odniesieniu do więzów rodzinnych zakaz używania słowa ojciec nie obowiązuje. Jednocześnie może dodać, że ojcem na pewno nie jest papież (tak jak mówią katolicy). A jeśli chodzi o Mesjasza? Czy Chrystusa można nazwać ojcem? Świadek Jehowy zaprzeczy. Co jednak mówi katolicka Biblia (członkowie Towarzystwa Strażnicy używają Biblii protestanckiej)? W Księdze Izajasza znajdują się takie oto słowa prorockie w odniesieniu do Chrystusa: Odwieczny Ojciec (Iz 9,5). Natomiast w Ewangeliach Jezus posługuje się często określeniem dzieci zwracając się do swoich uczniów (np. J 21,5).

A jak wygląda ta sprawa w odniesieniu do Abrahama? Kim jest Abraham? Czy można nazwać go naszym ojcem? Świadek Jehowy mógłby w tym momencie poczuć się niepewnie. Mógłby zapytać: W jakim sensie Abraham mógłby być ojcem? Odpowiedź katolika mogłaby być następująca: W duchowym. Takim, w jakim ojcem nazywa się papieża, od którego oczekuje się , że jest wzorem przekazu wiary. W tym miejscu można zajrzeć do tekstu z Listu św. Pawła do Rzymian, gdzie znajdują się następujące słowa: I tak [Abraham] stał się ojcem wszystkich tych, którzy nie mając obrzezania, wierzą […]. On to wbrew nadziei uwierzył nadziei, że stanie się ojcem wielu narodów… (Rz 4,11.18). W Nowym Testamencie zostało też napisane, że Jezus powiedział o Abrahamie: Abraham, ojciec wasz… (J 8,56). Podobnie wyraził się św. Jakub: Czy Abraham, ojciec nasz… (Jk 2,12). Na temat przenośnego określenia ojcostwa mowa jest również w Liście św. Pawła do Filemona: proszę cię za moim dzieckiem… Onezymem (Flm 10). Podobne duchowe więzy wykorzystane zostały korespondencji Pierwszego Listu św. Piotra: Pozdrawia was ta, która jest w Babilonie… oraz Marek, mój syn (1 P 5,13). Kolejne cytaty z wyrazem ojciec zamieszczone są w Liście do Rzymian − Rz 9,10 (ojcem Izaak) i do Hebrajczyków – Hbr 1,1 (ojcami nasi poprzednicy). Sam św. Paweł uważa siebie za duchowego ojca chrześcijan, w słowach: Choćbyście mieli dziesiątki tysięcy wychowawców w Chrystusie, nie macie wielu ojców; ja to właśnie przez Ewangelię zrodziłem was w Chrystusie Jezusie (1 Kor 4,15). Wyrazów ojciec, w sensie duchowego ojcostwa, nie brak i w Starym Testamencie: Elizeusz zaś patrzył i wołał [do swego nauczyciela Eliasza]: Ojcze mój!... Ojcze mój!... (2 Krl 2,12). Ojcostwo może być też przypisane nawet negatywnej postaci konceptualnej, a więc szatanowi, o którym Jezus powiedział: ojciec kłamstwa (J 8,44).

Czy wszystkie te cytaty należałoby pominąć, odrzucić i nie uznawać duchowego ojcostwa? W sensie metaforycznym katolicy przypisują duchowe ojcostwo papieżowi. On bowiem, jako biskup Rzymu głosi Ewangelię, świadczy o wierze i stara się ją umacniać na świecie poprzez przemówienia, encykliki, homilie, sakramenty święte itd. Ponadto praktyka nazywania papieża ojcem jest też wyrazem czci i szacunku dla najważniejszego biskupa. Jaki jest zatem sens wypowiedzi Jezusa w Mt 23,9 (cytowanej na początku)? Chrystusowi w tej wypowiedzi nie chodzi o to, żeby nie stosować określenia „ojciec”, lecz aby nie zrównywać w ojcostwie nikogo z Bogiem.[1] Dodatkowo Pismo święte wskazuje na źródło ojcostwa ziemskiego w słowach św. Pawła: Z tej to przyczyny zginam kolana przed Ojcem, od którego bierze swe imię wszelkie ojcostwo na niebie i na ziemi (Ef 3,14n). A zatem prawdziwe ojcostwo to takie, które wyrasta z jedynego Ojcostwa Bożego (por. Ef 3,14). Taki jest sens wypowiedzi Chrystusa, który nie zakazywał nazywać ojcami naszych rodziców i nie zaprzeczał istnieniu ojcostwa duchowego.[2] Dlaczego Świadkowie Jehowy odrzucają tę argumentację? Niestety okazuje się, że w Towarzystwie Strażnica nie wolno myśleć logicznie i samodzielnie, tylko literalnie i fundamentalistycznie, podporządkowując się innymi i ślepo wierząc w wyrwane z kontekstu cytaty z Biblii protestanckiej.           

---

[1] Andrzej Wronka, Świadkowie Jehowy - bez mitów, Wyd. III zmienione, Węgrów A.D. 2007, s. 3.

[2] Tamże.

Marcin Luter - cz.6.

Władze kościelne nigdy nie zainteresowały się teologią Lutra poważnie i bez uprzedzeń.[1] Czasy jednak zmieniają się i historia Kościoła trwa nadal. Współcześnie mówi się, że istotne poglądy Lutra i jego wypowiedzi mogą być ostatecznie zintegrowane z tradycją katolicką; tradycja ta jest dostatecznie plastyczna, aby mogła zostać zmodyfikowana i ożywiona dzięki teologii Lutra.[2] Należy jednak pamiętać, że znaczenie Lutra tylko wtedy można zrozumieć właściwie, kiedy każde jego poszczególne założenie bada się w kontekście całej jego pozostałej nauki. (…) Luter często interesuje się w swych pismach specjalnymi lub szczegółowymi sprawami i absolutnie nie dba o zgodność danej publikacji z resztą swoich wypowiedzi. Poza tym myśl jego rozwija się i zmienia.[3] Stąd dana myśl wyrywana z kontekstu bardzo łatwo może zrodzić nieporozumienie i pobłądzenie w odczytaniu prawdziwej intencji jej autora. Niemniej jednak warto zauważyć, że teologowie katoliccy czytają dzisiaj Lutra już tak jak św. Augustyna, Tomasza z Akwinu czy Dunsa Szkota: krytycznie wgłębiają się w nieprzebrane jego pisma, formułują ostre pytania, wśród których w zasadzie brak jednak dociekań związanych z dręczącym (dawniej) zapytaniem: w którym punkcie zaczyna się u Lutra herezja?[4] Oby takich poszukujących, odważnych teologów było jak najwięcej. Bywa, że już dziś myśli na temat reformatora są bardzo odważne. O. H. Pesch ryzykuje wprost zdanie, że to nie Luter opuścił Kościół, ale Kościół opuścił Ewangelię[5].

Życie Lutra było bardzo burzliwe i wiele zmieniło w kościele i w świecie. Sam myśliciel zrzucił sutannę i zmienił stan cywilny. W 1525 r. poślubił bowiem Katarzynę von Bora (byłą mniszkę) i miał z nią kilkoro dzieci (z czego sześcioro przeżyło). Złagodniał i poweselał (…), bardzo przytył, sporo pił i chełpił się tym[6]. Co jednak ważne: do końca życia pozostał człowiekiem o życzliwym sercu.[7] Zmarł 18 lutego 1546 r. w Eisleben. Dziś żyje na świecie ok. 2800 potomków M. Lutra.

Jak pisze John M. Todd, autor książki biograficznej o Marcinie Lutrze: Całkowita bezstronność [na temat Lutra] jest niemożliwa[8]. Z pewnymi poglądami można się zgodzić, z innymi nie. Na pewno jednak, by wydać pełną opinię na temat myśli reformatora, nie wystarczy mały referat.

---

[1] Tamże, s. 217.

[2] Charakterystyczna paulińska i augustiańska teologia Lutra zachowała ścisły związek z katolicyzmem - Tamże, s. 218.

[3] Tamże, s. 270.

[4] Tamże, s. 298.

[5] O. H. Pesch, Hinführung ze Luther, Mainz 1982, s. 286 [za:] John M. Todd – Marcin Luter, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 1998, s. 306.

[6] John M. Todd – Marcin Luter…, s. 221.

[7] Tamże, s. 275.

[8] Tamże, s. 8.