O cierpieniu w życiu człowieka - cz.3.

Jeśli spojrzy się na cierpienie jako „towarzysza” w drodze ukierunkowanej na zbawienie człowieka dotyka się wymiaru teologicznego poruszanego zagadnienia. Syn Boży zaakcentował miłość ponad cierpieniem. W Jezusie Chrystusie cierpienie staje się przezwyciężone miłością.[1] W tym punkcie teologiczna interpretacja cierpienia człowieka łączy się z wizją filozoficzną osoby ludzkiej, dla której równie istotne jak wolność i rozumność jest przeżycie miłości (…), zdolność do uczuć wyższych, przeżywania i kochania (…).[2] W takim ujęciu życie z bólem (często niewyobrażalnym) pozwala na pogłębienie swojego człowieczeństwa, rozumne dowartościowanie wolności i miłości (…), [kiedy to osoba cierpiąca poznaje, iż] sam Bóg przyjmuje cierpienie, aby na nowo ukonstytuować pierwotną wielkość natury ludzkiej.[3]  

Człowiek, który zdaje sobie sprawę ze swej kruchości i ograniczoności, napotykając trudności i przeciwności losu doznaje obaw. Jeśli są one duże i paraliżujące, waha się przed podjęciem decyzji i ryzyka. Jeśli je odważnie pokonuje pomimo niewiadomych, jest w stanie przekonać się jak wielkie rzeczy można uczynić zwłaszcza tam, gdy do głosu dochodzi dobro, oddanie i miłość. Najtrudniej wytrzymać atmosferę piekła, stan beznadziejny, bezsens i zdeptanie ludzkiej godności. Jednocześnie w ekstremalnych warunkach życia człowiek może doświadczyć niezbadanych pokładów wytrzymałości na cierpienie, jakie w nim drzemią. Na ten temat wypowiedział się m.in. światowej sławy neurolog i psychiatria – prof. Viktor E. Frankl, który wspominając więzienie w obozie koncentracyjnym, napisał:

Nowo przybyłych czekało w obozie wiele (…) niespodzianek. Ci spośród nas, którzy mieli wykształcenie medyczne, przekonali się przede wszystkim o jednym: „Podręczniki kłamią!”. Mówi się, że człowiek umiera, jeśli pozbawić go snu przez określoną liczbę godzin. Nic podobnego! Wcześniej trwałem w przekonaniu, że pewnych rzeczy po prostu nie jestem w stanie zrobić: nie zasnę bez tego, nie przeżyję bez tamtego… Naszą pierwszą noc w Austchwitz spędziliśmy na piętrowych pryczach. Na każdej pryczy (o wymiarach około dwa na dwa i pół metra) spało, bezpośrednio na gołych deskach, dziewięć osób. Każda dziewiątka musiała dzielić między ze sobą dwa koce. Rzecz jasna, mogliśmy leżeć wyłącznie na boku, stłoczeni i przyciśnięci do siebie, co miało pewne zalety z uwagi na przenikliwy ziąb. Chociaż wnoszenie butów na prycze było zabronione, niektórzy używali ich potajemnie zamiast poduszek, choć całe były oblepione błotem. W przeciwnym razie głowa śpiącego musiałaby spoczywać w zgięciu niemalże wykręconego ramienia. A mimo to sen jednak przychodził i choć na parę godzin przynosił zapomnienie i ulgę w cierpieniu.

Chciałbym wspomnieć w tym miejscu o kilku innych zaskakujących zjawiskach, które dowodzą, jak wiele jest w stanie znieść człowiek: w obozie nie mogliśmy myć zębów, a jednak pomimo to i na przekór dotkliwemu brakowi witamin nasze dziąsła były zdrowsze niż kiedykolwiek. Przez pół roku nosiliśmy te same koszule, dopóty, dopóki nie zamieniły się w łachmany. Z powodu zamarzniętych rur całymi dniami nie mieliśmy możliwości się wykąpać czy choćby częściowo podmyć, a jednak rany i otarcia na dłoniach, które nieustannie były brudne od kopania w ziemi, nie ropiały (oczywiście o ile w grę nie wchodziły odmrożenia). Człowiek mający dotychczas lekki sen i budzony bodaj najlżejszym hałasem dochodzącym zza ściany leżał teraz wtulony we współtowarzysza, który głośno chrapał o parę centymetrów od jego ucha, i jakby nigdy nic spał głębokim snem.[4]

To przede wszystkim wola sensu życia i nadzieja na zmianę dramatycznej rzeczywistości pozwala znieść człowiekowi nawet najcięższe warunki egzystencjalne, pomimo jego kruchości, delikatności, wrażliwości i ograniczoności. Głównie jednak uzdalnia do tego przyjęta wiara, żywa relacja do Chrystusa i zanurzenie serca w miłości Boga.

---

[1] Jan Paweł II, Salvifici doloris (List apostolski: O chrześcijańskim sensie ludzkiego cierpienia), 145−146.

[2] J. Brusiło, Cierpienie człowieka…

[3] Tamże.

[4] Viktor E. Frankl, Człowiek w poszukiwaniu sensu. Głos nadziei z otchłani Holokaustu, Wyd. Czarna Owca, Warszawa 2013, s. 41−42.

O cierpieniu w życiu człowieka - cz.2.

W sensie psychologiczno-etycznym cierpienie jest jakby dłutem, przyczyniającym się do kształtowania osobowości człowieka, zdobycia przez niego wewnętrznej dojrzałości, a tym samym głębszego przeżywania człowieczeństwa.[1] Człowieka kształtuje cierpienie, i to, jak cierpi, z jaką mocą, jest zależne od niego samego, od jego usposobienia i od warunków w jakich żyje.[2]

Dojrzałą postawą jest powiedzieć, że tam gdzie zaczyna się drugi człowiek [relacja do niego], tam kończy się moje bezmyślne działanie i pojawia się odpowiedzialność za ból[3]. Cierpienie może stać się jedyną najlepszą drogą do zrozumienia drugiego człowieka, bowiem rodzi współczucie, ludzką solidarność i zrozumienie[4].

Niedojrzałym jest wykorzystywanie cierpienia do panowania nad innymi, do utrzymania okrucieństwa jako metody dominacji nad jednostkami i grupami[5].

Poznanie cierpienia bywa wykorzystane w złej relacji do drugiego człowieka. De facto umiejętność odczuwania bólu i stawiania sobie granicy w działaniu tak, by samemu nie cierpieć, daje nam tym samym wiedzę, jak jednocześnie zadać ból i cierpienie innemu oraz jak przejąć nad nim władzę, to jest jeden z czułych punktów, odkryty przed „drugim” i który z łatwością może być wykorzystany, by zrodzić zło.

Postulat Alberta Schweitzera o etyce poszanowania życia, która stawia granice ludzkiej myśli i działaniu oraz zmusza do zrozumienia, że każda istota cierpi i na ile zadajemy jej ból, na tyle każdy z nas jest za to odpowiedzialny – wydaje się być słuszny. Tego powinien nauczyć się każdy współczesny człowiek: nie ucieczki od cierpienia ani szukania jego przyczyn gdzieś na zewnątrz (np. w ustroju czy w innym człowieku), tylko w umiejętności zrozumienia jego sensu i poszanowania każdej istoty, która przecież zasługuje na szacunek już dlatego, że żyje i może cierpieć.[6]

Ból może wyznaczyć granice naszej wytrzymałości i zdolności jego znoszenia. Granice te są indywidualne. Każdy inaczej rozumie cierpienie i granice te należy ustalać dla każdego z osobna.[7]

W cierpieniu jest największa samotność, jej szczyt, stąd cierpienie zwalcza się nieraz za wszelką cenę. Współczesny człowiek [często] nie jest wychowany do wysiłku, do panowania nad sobą. Niezaprawiony w życiowych bojach, nie umie radzić sobie z bólem, boi się cierpienia, nie jest oswojony [np.] z rzeczywistością śmierci. Wychowany na sztucznie wykreowanych wzorcach męskości i kobiecości nie akceptuje siebie. Czasami pragnie zmienić się za wszelką cenę, chce przekroczyć granice swoich ludzkich możliwości. Uczynić swoje życie przyjemniejszym, doskonalszym, sprostać stawianym wymaganiom… Z pomocą przychodzi olbrzymia wiedza o biologii człowieka, o funkcjonowaniu jego ciała. Farmakologia, chirurgia plastyczna, neurologia, psychiatria, biotechnologia, genetyka są już na tyle rozwinięte, że mogą zaproponować nową usługę – szybkie osiągnięcie oczekiwanych przez klienta zmian osobowości: uwolnienie się od bólu, cierpienia, lęku, smutku, odzyskanie radości życia i chęci działania, pozbycie się uczucia nieakceptacji siebie i swojego ciała.[8]

---

[1] Tamże, s. 10−11.

[2] Amelia Piechocka, Cierpienie – moja i twoja granica…, s. 237−238.

[3] Tamże, s. 237.

[4] Tamże, s. 240 oraz A. Gretkowski, Ból i cierpienie, Wyd. Novum, Płock 2003, s. 59.

[5] J. Szczepański, Sprawy ludzkie…, s. 15.

[6] Amelia Piechocka, Cierpienie – moja i twoja granica…, s. 242.

[7] Tamże, s. 243.

[8] o. Ksawery Knotz, Seks jakiego nie znacie. Dla małżonków kochających Boga, Wyd. Św. Paweł, Częstochowa 2009, s. 163 oraz zob. Z. Wojtasiński, Tabletki Pana Boga, „Wprost” 41/2006 (1243).

O cierpieniu w życiu człowieka - cz.1.

Rozważając zagadnienie cierpienia chciałabym zacząć od spojrzenia na człowieka, którego owo cierpienie dotyka, na którego wpływa i które go kształtuje. Najbardziej adekwatnym sposobem opisu człowieka [wydaje się być] (…) personalizm wypracowany przez Karola Wojtyłę (Jana Pawła II) na bazie filozofii tomistycznej (św. Tomasza z Akwinu) i fenomenologii Maxa Schelera jako rozwinięcie tradycyjnej koncepcji osoby Boecjusza (…). Wychodząc z definicji Boecjusza: „persona est rationalis naturae individua substantia” (osoba jest jednostkową substancją natury rozumnej), Wojtyła rozwija taki pogląd o naturze człowieka, że osoba ludzka realizuje się w istnieniu i działaniu. (…) Człowieczeństwo jest [tutaj] rozumiane dynamicznie: aby działać, trzeba najpierw istnieć, a istnienie jest podstawą wszelkiego czynu.[1] Mówiąc syntetycznie: człowiek jest bytem substancjalnym (wewnętrznie jednym, zwartym, samoistnym), istotą o naturze rozumnej (zdolnej do samoświadomości, myślenia, poznawania prawdy, dobra, piękna, działania zgodnie z rozumną naturą, a także osobą zdolną do miłości = aktu rozumnego i wolnego) oraz posiada wolę (właściwość wypływającą z samostanowienia).[2]

Cierpienie wiąże się ze świadomością siebie samego, swego istnienia i odczuwania. W tradycyjnym (tomistycznym) i współczesnym (wojtyłowskim) ujęciu natury ludzkiej cierpienie jest przypadłością, przypadkową cechą ludzkiego życia, natomiast w naturze ludzkiej są takie składniki substancjalne jak wolność i rozumność.[3] Współcześnie cierpienie odbiera się jako tajemniczy atrybut natury ludzkiej.

Są różne rodzaje cierpienia: fizyczne, psychiczne, moralne i duchowe. Cierpienie samo w sobie jest złem, stąd walczy się z nim na wiele sposobów. Okazuje się, że medycyna nie do końca sobie radzi z bólem, a wobec cierpienia często jest bezradna, ponieważ „cierpienie jest czymś bardziej jeszcze podstawowym od choroby, bardziej wielorakim, a zarazem głębiej jeszcze osadzonym w całym człowieczeństwie”.[4]

Cierpienie dotyka każdego człowieka bez wyjątku, stając się nieraz niezrozumiałym i uciążliwym „towarzyszem” życia ludzkiego[5]. Cierpienie rodzi się we wnętrzu człowieka. Kto cierpi, ten żyje w cierpieniu, ten kocha i ma nadzieję.[6]

Cierpienie jest inwokacją pytań o sens istnienia i zasadność bólu: Cierpienie zmusza do szukania sensu swojego życia i życia innych[7], chociaż owo poszukiwanie sensu i celu życia jest także pochodną cierpienia[8].

---

[1] T. Stępień, Dwie koncepcje osoby Karola Wojtyły i Mieczysława Gogacza – analiza porównawcza [w:] M. Grabowski, red.: O antropologii Jana Pawła II, Wyd. UMK, Toruń 2004, s. 179.

[2] Zob. J. Galarowicz, Człowiek jest osobą: podstawy antropologii filozoficznej Karola Wojtyły, Wyd. PAT, Kraków 1994, s. 51 oraz J. Brusiło, Cierpienie człowieka jako konstytutywny element natury ludzkiej. Przyczynek do antropologii personalistycznej [w:] http://www.mp.pl/etyka/podstawy_etyki_lekarskiej/show.html?id=33692

(z dn. 30.03.2015) 

[3] J. Brusiło, Cierpienie człowieka…

[4] Jan Paweł II, Salvifici doloris (List apostolski: O chrześcijańskim sensie ludzkiego cierpienia) oraz J. Brusiło, Cierpienie człowieka… 

[5] Por. F. D’Onofrio: Il dolore: un compagno scomodo, Edizioni Paoline, Milano 1992.

[6] Miguel de Unamuno, O poczuciu tragiczności życia wśród ludzi i wśród narodów, przekł. H. Woźniakowski, Kraków – Wrocław 1984, s. 51.

[7] Amelia Piechocka, Cierpienie – moja i twoja granica [w:] Etyka wobec sytuacji granicznych, pr. zb. pod red. Doroty Probuckiej, s. 239.

[8] J. Szczepański, Sprawy ludzkie, Warszawa 1984, s. 16.

Miłość w małżeństwie - cz.3.

Chrześcijaństwo uobecniają ludzie pełni wiary, odważni i pracowici, którzy stawiają sobie wymagania. Oni usłyszeli głos Chrystusa, który zaprasza do podejmowania wyzwań, do realizowania maksymalistycznego projektu życia, który wymaga głębokiej zmiany nie tylko naszej mentalności, ale serca – najgłębszych, duchowych sfer człowieka. [Bowiem] to z duchowości, która rodzi się w sercu człowieka pod wpływem Ducha Świętego, wypływa zasadnicza zmiana życia, a nie z zewnętrznego i mechanicznego podporządkowania się normom moralnym.[1] Można powiedzieć, że do tego typu postawy potrzeba wytrwałości i czasu, również w powołaniu małżeńskim. Na tym polu chrześcijaństwo to kreatywność, pasja życia, praca nad sobą, troska o małżeństwo, odpowiedzialność za dom, pracę… to świętość w codzienności[2]. Nie jest to łatwe i nie osiąga się tego od razu. Proces dojrzewania powołania małżeńskiego trwa w czasie i nie można go przyśpieszyć. Małżonkowie, którzy świadomie biorą udział w procesie duchowego wzrostu, powoli, w trudzie i pośród upadków uczą się integrować instynktowne poruszenia ciała z wyższą duchowością. Duch Święty cierpliwie kształtuje nowy styl życia i powoli uzdalnia ich do życia coraz bliższego Ewangelii.[3]    

Dawniej ludzka świadomość wyraźnie dostrzegała, że akt seksualny w swojej najgłębszej istocie, z samej swojej natury, jest aktem namiętnej miłości ukierunkowanej na urodzenie dziecka. Ze statystyk wynika, że większość aktów seksualnych przypada na okres niepłodny kobiet, którym w tym czasie trudniej okazywać chęć zbliżenia. Dzieje się tak dlatego, że po szczycie estrogenowym zmniejsza się libido i ogólne zainteresowanie seksem.

Zaobserwowano, że o sile libido decyduje dopamina – neuroprzekaźnik wytwarzany w mózgu. [Nie dziwi więc fakt, że] jej poziom podnosi dobra relacja małżeńska (obniża zaś stres, a więc kłótnie i awantury). Dlatego często po szczerej rozmowie, uczciwej wymianie poglądów, prawdziwym dialogu, małżonkowie odczuwają przypływ uczucia zakochania i tym samym zwiększone pragnienie współżycia seksualnego.[4]  

Dziś sytuacja pożycia seksualnego jest bardziej złożona. Tematów z tej dziedziny wciąż przybywa. Promuje się poczynanie dzieci w małżeństwie wedle metod naturalnych, obserwacji temperatury i cyklu płodności kobiety. Współczesna świadomość tych zagadnień oraz odpowiedzialne podejście do sfery seksualnej rodzi nadzieję na szacunek dla płci i dojrzałość postaw. Mimo, iż przekazując życie, rodzice realizują jeden z najważniejszych wymiarów swego powołania: są współpracownikami Boga[5], warto zauważyć, że gdy istnieje powód, aby nie przekazywać życia, wybór taki jest godziwy, a może nawet być obowiązujący.[6] We współżyciu nie chodzi (…) o to, aby akt seksualny zawsze bezpośrednio zmierzał do poczęcia dziecka (był aktem prokreacyjnym w pełnym tego słowa znaczeniu), ale aby jego podjęcie nie było związane z działaniami przeciwko płodności ludzkiego ciała oraz by nie ingerowało w procesy zachodzące w ciele kobiety i mężczyzny[7].

Życie w małżeństwie, przyjmowane i budowane każdego dnia, może niezwykle rozwinąć, chociaż zdaje się jedną z najtrudniejszych dróg w życiu. Wiara w Boga i Jego moc uzdalniają jednak człowieka do nawiązania niezwykle bliskiej relacji z drugą osobą, tak intymnej i pełnej oddania, że nazwanej związkiem miłości, którego owocem może być ludzka istota – nowy człowiek. Zarówno macierzyństwo, jak i tacierzyństwo stają się wówczas szansą do ogromnego wzrostu żony i męża na drodze miłości bliźniego.

---

[1] K. Knotz, Seks, jakiego nie znacie. Dla małżonków kochających Boga, Wyd. Św. Paweł, s. 110.

[2] Tamże.

[3] Tamże, s. 124.

[4] Tamże, s. 70.

[5] Tamże, s. 100.                          

[6] Jan Paweł II, Przemówienie podczas audiencji w Castel Gandolfo 17 lipca 1994, w: Rodzino, co mówisz o sobie?, Kraków 1995, s. 415−416.

[7] K. Knotz, Seks…, s. 97.