Kanon Biblii

Kanon biblijny to lista ksiąg natchnionych, autorytatywnych większej wspólnoty religijnej.

Na pytanie jak dana księga znalazła się w zbiorze ksiąg biblijnych (bo słowo Biblia pochodzi z j.gr. i oznacza księgi) odpowiada historia kanonu biblijnego.

Najpierw była tradycja ustna. W XI, X w. przed Chrystusem – początki powstania Biblii. Ostatnia z ksiąg Starego Testamentu: Księga Daniela pochodzi z II wieku przed Chrystusem.

Podobnie kształtowało się rozumienie samego pojęcia natchniony (-a).

Biblia jest słowem człowieka w słowie Boga. Zawiera prawdę o zbawieniu. Biblia powstała w Kościele i dla Kościoła (jako wspólnoty wierzących).

Zakres kanonu biblijnego:

1. Biblia katolicka: 73 księgi (46 Starego Testamentu + 27 Nowego Testamentu)
2. Biblia protestancka: 66 księgi (39 ST + 27 NT)
3. Biblia Hebrajska: 39 ksiąg uznanych za natchnione przez Żydów palestyńskich.

Septuginta (LXX) – księgi kanonu aleksandryjskiego w przekładzie z języka hebrajskiego na grecki, uznane przez Żydów żyjących w diasporze (poza Palestyną).

Katolicyzm uznał dodatkowo za natchnione (a nie ma ich w Biblii Hebrajskiej):

1. 1 Księga Machabejska (1 Mch)
2. 2 Księga Machabejska (2 Mch)
3. Księga Mądrości (Mdr)
4. Mądrość Syracha (Syr)
5. Księga Tobiasza (Tb)
6. Księga Judyty (Jdt)
7. Księga Barucha (Bar)

+ z Księgi Daniela: modlitwa Azariasza (Dn 3,24-90) oraz 2 ostatnie rozdziały (Dn 13-14)

+ fragment Księgi Estery w języku greckim.

Historia kanonu Pisma świętego Starego Testamentu:

Kanon formował się etapami. Oddzielnie kształtował się kanon zarówno Starego, jak i Nowego Testamentu.

Kanon Starego Testamentu (wg dzisiejszej nomenklatury) formował się po niewoli babilońskiej. Wtedy też redagowano księgi. W V wieku przed Chrystusem wstępnie zredagowano Pięcioksiąg (Torę, czyli 5 pierwszych ksiąg ST).

Pismo święte (zanim pojawił się Nowy Testament) dzielono na Prawo, Proroków i Pisma.

W środowisku Żydów palestyńskich kanon obejmował 39 ksiąg. W diasporze (poza Palestyną, np. w Aleksandrii, w Egipcie) i we wspólnocie w Qumran kanon był szerszy: co najmniej 46 ksiąg (obejmował też apokryfy).

Kanon żydowski został zamknięty (hipotezy):

1. według legendy w V wieku (wg apokryfu: IV Księgi Ezdrasza)
2. w czasie tzw. Wielkiej synagogi (IV wiek przed Chrystusem)
3. pod koniec I wieku po Chrystusie (podczas tzw. Synodu w Jamni)
4. II, III w. po Chr. – tzn. ten kanon mogło przejąć chrześcijaństwo od Żydów, ale nie wiadomo czy był pełny.

Historia kanonu ksiąg Nowego Testamentu:

W II (kanon Muratoriego) i IV wieku po Chrystusie dopracowywano stanowiska w sprawie kanonu.

W 1441 r. Sobór Florencki po raz pierwszy na piśmie wymienił w bulii wszystkie księgi kanoniczne. Sobór Trydencki powtórzył tę listę i uznał za kanoniczne również księgi proto- i deuterokanoniczne. Księgi protokanoniczne to te, które są uznane za natchnione w judaizmie i chrześcijaństwie. Księgi deuterokanoniczne to te, które nie występują w Biblii Hebrajskiej, a są w katolicyzmie (część) i prawosławiu (większość).

U protestantów kanon jest krótszy (są księgi protokanoniczne, ale deuterokanoniczne są nazwane apokryfami).

Kościół bizantyjski i asyryjski ma kanon dłuższy.

W kościele koptyjskim kanon jest jeszcze dłuższy niż w katolickim.

Kościół etiopski posiada aż 37 ksiąg Nowego Testamentu.

Dla Jezusa Biblią był Stary Testament (wg dzisiejszego nazewnictwa, bo w Jego czasach tej nazwy jeszcze nie było).

Około 80 roku po Chrystusie zaczęły powstawać pisma Nowego Testamentu. Około 100-110 r. istniały już wszystkie księgi Nowego Testamentu. Najwięcej problemów było z dołączeniem do kanonu Listu do Hebrajczyków (Hbr) oraz Apokalipsy (Ap). Ta ostatnia była bardzo często wykorzystywana przez heretyków. W II połowie II wieku pojawiają się listy ksiąg natchnionych. Najstarsza lista Nowego Testamentu: kanon Muratoriego.

Kanon Nowego Testamentu zdefiniowano, ponieważ:

• było mnóstwo herezji (różna liczba ksiąg natchnionych), w tym herezja arianizmu,
• pojawił się kanon żydowski,
• pojawiły się formy kodeksu, zamiast zwoju,
• ze względu na prześladowania chrześcijan (eksterminacja wierzących i niszczenie literatury),
• od IV wieku pojawił się coraz większy nacisk na przekaz doktryny.

Przyjęte kryteria wiarygodności:

1. apostolskość (Apokalipsa była z tego powodu podważana),
2. znaczenie i rozmiar (stąd głosy krytyki wobec Drugiego i Trzeciego Listu św. Jana),
3. autorstwo,
4. zgodność z regułą wiary,
5. prawowierność.

Przyjęte kryteria kanoniczności:

1. zewnętrzne:

- apostolskość pisma,

- akceptacja apostolska,

- zgodność z regułą wiary,

- zgodność z całym orędziem biblijnym,

- starożytny charakter księgi,

- budujący charakter księgi,

- publiczny charakter księgi;

2. wewnętrzne:

- duchowe doświadczenie mocy Ducha Świętego, który działa;

3. kościelne:

- uznanie księgi przez większość ośrodków kościelnych,

- cytowanie danej księgi przez Ojców Kościoła,

- użycie tekstów danej księgi podczas liturgii,

- uznanie przez autorytet kościelny.

Kryteria historyczności względem Ewangelii:

1. kryterium zgodności (ipsissima verba Jesu) – słowa Jezusa, Jego gesty, postawy, zachowania, które przeciwstawiają się, są w opozycji wobec postaw ludzi Jemu współczesnych w judaizmie i w pierwotnym Kościele,
2. kryterium wielu świadectw (dotyczące tych samych słów, scen, wydarzeń),
3. kryterium nieprzeczności między słowami a czynami Chrystusa,
4. kryterium zakłopotania (np. zaparcie się Piotra – księcia apostołów; niezrozumienie Jezusa o Jego zapowiedzi męki; słowa Jezusa na krzyżu: Panie, przebacz im, bo nie wiedzą co czynią – Łk 23,34a).

Każda Ewangelia jest anonimowa. Żadna z nich nie jest podpisana. Słowo według pojawiło się pod koniec II wieku. Relatywnie dysponujemy źródłami, że dana osoba jest autorem Ewangelii (w tym ze źródeł historycznych, np. Euzebiusz cytuje Papiasza biskupa z Hierapolis, który dał świadectwo, że Marek – uczeń Piotra spisał katechezę, czyniąc to jak najwierniej według tego, co zapamiętał).

Orędzie Izajaszowej "Pieśni o winnicy" (Iz 5,1-7)

„Pieśń o winnicy” to poemat znajdujący się w piątym rozdziale Księgi Izajasza. Ten krótki tekst, choć obejmuje zaledwie 7 wersetów, jest zaliczany do literackich arcydzieł Starego Testamentu. Treścią utworu jest relacja jaka istnieje pomiędzy Bogiem a Jego ludem. Ów związek jest przedstawiony za pomocą obrazu winnicy i jej Właściciela. Winnicą jest lud: wg 5,7 dom Izraela, ze szczególnym uwzględnieniem mieszkańców Judy – szczep, o który [Jahwe] troszczy się z miłością. Właścicielem wg 5,7 jest PANA Zastępów, czyli Jahwe. Więź, która łączy Właściciela z winnicą jest szczególna i dynamiczna. Werset 7 wskazuje, że pieśń jest przypowieścią.

Analizując poruszaną perykopę można dostrzec, że tłem Izajaszowej „Pieśni o winnicy” jest język odniesień małżeńsko-rodzinnych.

Rozważając postawę Opiekuna winnicy można wyróżnić następujące Jego cechy:

- kocha on swoją winnicę (5,1),

- troszczy się o nią (5,2a - okopał ją, oczyścił z kamieni),

- obdarzył łaskami (5,2 - zasadził winorośl szlachetną..., nawet w niej tłocznię sporządził),

- otacza ją opieką (5,2b – Pośrodku zbudował strażniczą wieżę),

- obdarzył ją zaufaniem (5,2c – oczekiwał, że wyda mu dobre winogrona),

- zastanawia się, co może jeszcze uczynić dla winnicy, niejako „martwi się” (5,4),

- jest cierpliwy w oczekiwaniu na owoce (5,4 - czekałem).

Rozważając postawę ludu w obrazie winnicy zauważamy następujące elementy:

- zawiodła swego Pana (5,2c i 5,4c – zrodziła cierpkie jagody [zamiast dobrych winogron]), a przejawia się to w tym, że

- lud dopuścił się bezprawia (5,7b) (nie przestrzegał przymierza „ślubnego”, jakie Jahwe zaofiarował i zawarł z Izraelem pod Synajem),

- ponadto lud wydał krzyk grozy (5,7b) zamiast sprawiedliwości,

- ponosząc konsekwencje własnego zła winnica staje się:

·        słaba (bo wg 5,5 jest pozbawiona ogrodzenia i muru, narażona na ogień i niebezpieczeństwo zewnętrzne),

·        bezowocna (bo wg 5,6 staje się pustkowiem),

·        zaniedbana (bo wg 5,6 zarośnięta chwastami),

·        głodna Boga (bo wg 5,6 pozbawiona deszczu).

Opowiadanie zbudowane jest na dwóch planach: pierwszy – to obraz zabiegów Właściciela winnicy, drugi: relacja Jahwe – naród izraelski.

Można wyciągnąć wniosek, że „Pieśń o winnicy” to zręcznie skonstruowana parabola prawna, mówiąca o nieodwzajemnionej miłości, przeciwstawiająca bezgraniczne zatroskanie Boga - grzesznemu postępowaniu Jego ludu (w wykroczeniach społecznych) oraz zapowiadająca nadchodzący sąd. Izajasz opowiada o trosce, jaką Bóg otacza swój lud. Wskazuje na Jego zawód, bo zamiast spodziewanego szacunku, miłości i braku krzywd względem innych ludzi, lud dopuścił się nieprawości, której konsekwencją jest zagłada. Poemat, który otwiera obraz szczęścia i miłosnej opieki Bożej nad winnicą, wieńczy wizja dramatycznego finału z powodu niewdzięczności Narodu Wybranego odrzucającego miłość Boga i Jego prawa.

Motyw winnicy, zastosowany w pieśni, przewija się przez cały Stary Testament. Temat winnicy Bożej (w tym winnicy niewdzięcznej), jako symbolu Izraela, tak dobrze znany z pieśni Izajasza (por. Iz 27,2-5), spotykany jest i u innych proroków, takich jak: Ozeasz (Oz 10,1), Jeremiasz (Jr 2,21; 5,10; 6,9; 12,10) czy Ezechiel (Ez 15,1-8; 19,10-14). Jednocześnie znajduje oddźwięk w Księdze Powtórzonego Prawa (Pwt 32,32n), Psalmach (Ps 80[79],9-17) i w Księdze Syracha (Syr 24,17). Sam Izajasz powraca jeszcze do tego tematu w pieśni nowej (Iz 27,2-6; 42,10; por. Ap 5,9; 14,3), aby zapowiedzieć zwycięstwo Bożej miłości.

W Nowym Testamencie Jezus nazywa sam siebie szczepem winnym, a ludzi tworzących Kościół (swą mistyczną oblubienicę) – latoroślami (J 15,1-8). Tym samym obraz winnego krzewu posłużył Chrystusowi do ukazania własnej roli pośrednika życia Bożego i dawcy miłości. W przypowieści o dzierżawcach winnicy Jezus (Mt 21,33-46; Mk 12,1-12; Łk 20,9-19) podkreślił szczególną odpowiedzialność przywódców narodu: nauczycieli Pisma i kapłanów.

Izajaszowa przypowieść mówi o relacji Boga – Izrael, ale także o stosunku Boga i każdego człowieka, podkreślając, że Pan wciąż oczekuje naszego nawrócenia i nie przestaje kochać.

Grzech Izraela w ujęciu Księgi Barucha

Księga Barucha¹ ukazuje religijne życie wspólnoty żydowskiej znajdującej się na wygnaniu w Babilonie², piętnując grzechy Żydów, wzywając do nawrócenia i żywienia nadziei na Boże miłosierdzie.

Wymienione przez Barucha grzechy Izraela to przede wszystkim:

- niewierność wobec Pana (Ba 1,19)

- nie słuchanie głosu Boga (Ba 1,19; 2,5.10; 3,4)

- zejście z drogi przykazań Bożych i ścieżek sprawiedliwości (Ba 4,13)

- brak posłuszeństwa Bogu w mowach proroków (Ba 1,21)

- postępowanie bezbożne i niegodziwe (Ba 2,12)

- postępowanie przeciw sprawiedliwym rozporządzeniom Jahwe (Ba 2,12)

- służenie innym bogom (Ba 1,22)

- składanie ofiar złym duchom (Ba 4,7).

W Księdze Barucha autor ostrzega przed bałwochwalstwem (przeciwko pierwszemu, fundamentalnemu przykazaniu Dekalogu) i idolatrią, której krótka satyra w postaci ironicznego obrazu kultu babilońskiego znajduje się w 6 rozdziale (w tzw. Liście Jeremiasza). Prorok w swoim napomnieniu pragnie przekonać odbiorców o bezmyślności i głupocie czcicieli bożków:

• Rzemieślnik wygładził język tych bogów, sami zaś, pozłoceni i posrebrzeni, są oszustwem i nie mogą mówić. – Ba 6,7;
• [Bożek] trzyma w prawicy miecz i siekierę, ale nie obroni siebie w czasie wojny ani przed złodziejami. – Ba 6,13;
• Na ciała i głowy ich zlatują nietoperze, jaskółki i inne ptaki, i koty po nich łażą. – Ba 6,21;
• Ponieważ nie mają nóg, na ramionach muszą być noszeni, pokazując w ten sposób ludziom swą nicość. – Ba 6,25;
• (…) rzeczy drewniane, pozłacane i posrebrzane są oszustwem (…) nie są one bogami, ale dziełem rąk ludzkich i żadnego działania Bożego w nich nie ma. – Ba 6,50.

Także: Ba 6,25.27.31.70-71.

Jednocześnie natchniony autor podkreśla prawdziwość tylko Boga Jahwe i Jego pragnienie o nawróceniu człowieka na poziomie ludzkiego serca (a nie np. przez pompatyczny kult na wzór ceremonii pogańskich).

W tekście znajdujemy interpretację ówczesnej sytuacji Izraela w niewoli babilońskiej, będącej konsekwencją grzechów narodu:

• Izraelu, (…) jesteś w kraju nieprzyjaciół, wynędzniały w ziemi obcej, uważany za nieczystego na równi z umarłymi, zaliczony do tych, co schodzą do Szeolu (…). Opuściłeś źródło mądrości – Ba 3,10-12;
• [Grzesznicy] zniknęli i do Szeolu zstąpili – Ba 3,19;
• Zostaliście zaprzedani poganom – Ba 4,6;
• (…) widzę (…) niewolę moich synów i córek – Ba 4,10;
• Prześladuje cię twój nieprzyjaciel - Ba 4,25;
• Moje dzieci zostały uprowadzone jak stado zagrabione przez nieprzyjaciół – Ba 4,26.

Natchniony autor, wymieniając różne kategorie ludzi dotkniętych konsekwencjami grzechów (karą), chciał podkreślić współodpowiedzialność za popełnione winy. Jednocześnie wskazał potrzebę solidarności w czynieniu pokuty. Tym samym żałować za grzechy i czynić pokutę winien cały naród. Tak więc Izraelici przyjmują na siebie ciężar odpowiedzialności i winę za popełnione zło: własne i przodków: nam i przodkom naszym zawstydzenie oblicza (Ba 2,6).

Baruch, poprzez podkreślenie wyznania grzechów przez cały Izrael, ukazuje wyidealizowaną wspólnotę religijną, która źródło swego nieszczęścia widzi w osobistym nieposłuszeństwie Bogu. Widząc konsekwencje grzechów, wspólnota żyjąca w diasporze i Jerozolimie nawraca się, stając się wzorem społeczności powracającej do swego Boga.

W całej tej dramatycznej sytuacji prorok czuje się szczególnie powołany do bycia z cierpiącym narodem i jak wrażliwy opiekun zwiastuje formę wyjścia z impastu zła i niewoli. Proponuje swoim rodakom, by zachowali wiarę i ufność w Boga, który jest wierny przymierzu, mimo ludzkich grzechów: Miejcie ufność, dzieci, wołajcie do Boga, a wyrwie was z mocy, z ręki nieprzyjaciół (Ba 4,21); Ufajcie, dzieci, wołajcie do Boga, a Ten, który dopuścił to na was, będzie pamiętał o was. (…) nawróciwszy się, szukajcie Go dziesięciokrotnie (Ba 4,27-28); Nie upadaj na duchu, Jeruzalem, pocieszy cię Ten, który ci nadał imię (Ba 4,30). Prorok przypomina zatem, że Bóg, choć sprawiedliwy (czego wyrazem są skutki grzechu, jakie człowiek ponosi), jest też miłosierny: Ten, który zesłał na was to zło, wybawi was z rąk nieprzyjaciół (Ba 4,18); poprowadzi Bóg Izraela do światła swej chwały z właściwą sobie sprawiedliwością i miłosierdziem (Ba 5,9). Natchniony autor, spodziewając się dni wybawienia, pociesza i zaświadcza o swojej wierze w głosie Jerozolimy: Ja zaś z ufnością oddałam Przedwiecznemu wybawienie wasze i rozradował mię Święty miłosierdziem, jakie okaże wam prędko Przedwieczny, wasz Zbawca (Ba 4,22).

Mimo wszystkich nieszczęść (w tym ciągle jeszcze żywego w pamięci wspomnienia o zburzeniu Jerozolimy i świątyni - Ba 4,5-5,9) oraz popełnionych grzechów, Izraelici nie zostali więc pozbawieni nadziei na przyszłość. Nadzieja wygnańców opiera się na przekonaniu o wierności Boga i przymierzu, jakie zawarł Stwórca z Narodem Wybranym. Księga Barucha podnosi na duchu przekazując krzepiące słowa, iż Bóg pozwoli swemu ludowi powrócić do ziemi ojczystej i zbudować nową świątynię (Ba 4,5.21.27.30).

Literatura

Läpple A., Od egzegezy do katechezy, Warszawa 1986.

Hergesel T., Rozumieć Biblię, t. 1: Stary Testament. Jahwizm, Kraków 1992, s. 420 n;

Schedl C., Historia Starego Testamentu, t. 4, s. 318 n;

Synowiec J.S., Prorocy Izraela, ich pisma i nauka, s. 368 nn;

Witaszek G., Moc słowa prorockiego, s. 287 nn;

Strus A., Wyznanie win i nadzieja wygnańców (Księga Barucha), w: Wprowadzenie w myśl i wezwanie ksiąg biblijnych, t. 5: Wielki świat starotestamentalnych proroków, red. J. Frankowski, T. Brzegowy, Warszawa 2001, s. 131 nn.

Stachowiak L, Lamentacje. Księga Barucha…, s. 139.

Adamczyk D., Napiętnowanie grzechu przez proroków w okresie babilońskim [w:]

http://studiagnesnensia.archidiecezja.pl/pliki/902080_rSG25_081-112_Adamczyk.pdf
(z dn. 19.03.2017)

1 Z treści Księgi Barucha wynika, że autorem jest stały towarzysz, sekretarz i uczeń Jeremiasza (Ba 1,1; por. Jr 36,4). Bardziej wnikliwe badania dowodzą jednak, że autorstwo Barucha jest raczej fikcją literacką, która odpowiada zwyczajowi pseudonimii, polegającemu na przypisywaniu swoich utworów sławnym postaciom z przeszłości, w celu zapewnienia swojej twórczości powagi i poczytności.

2 Po upadku Samarii w 721 roku przed Chrystusem Judea zachowuje wprawdzie niepodległość, lecz zostaje uzależniona od Asyrii. W roku 612 Asyria zostaje pokonana. Naród wybrany dostaje się pod wpływ Babilonii. W tym okresie występują prorocy, którzy podejmują wysiłki w utrzymaniu monoteizmu i poprawieniu stosunków społecznych. Czasy niewoli babilońskiej sprzyjają pogłębieniu osobistej pobożności, co jest oparte na nauce o odpowiedzialności jednostkowej. Grzechy narodu wybranego są szczególnie w tym okresie piętnowane przez Jeremiasza i Ezechiela.

Naczelne zasady życia społecznego

Naczelne zasady życia społecznego

(na podst. St. Olejnik, Teologia moralna życia społecznego, Włocławek 2000, ss. 40-63)

Do naczelnych zasad życia społecznego zaliczamy sprawiedliwość i miłość.

SPRAWIEDLIWOŚĆ

Od czasów starożytnych sprawiedliwość była uważana za jedną z głównych cech życia społecznego (Sokrates, Platon, Arystoteles). Zajmuje ona również naczelne miejsce w encyklikach (m.in. „społecznych”) i innych tekstach papieży (np. Leona XIII, Piusa XI, Jana XXIII – Pacem in terris¹, Pawła VI – Populorum progressio; Octagesima adveniens; Jana Pawła II – Redemptor hominis).

1. Istota i rodzaje sprawiedliwości

W tradycji chrześcijańskiej sprawiedliwość była wielorako określana, m. in. jako:

1. moralna konieczność (łac. ius) oddawania tego, co słuszne i należne każdemu człowiekowi bądź wspólnocie;
2. sprawiedliwość „wymienna” lub „zamienna” (łac. iustitia commutativa) w relacjach międzyosobowych;
3. sprawiedliwość „rozdzielcza” (łac. iustitia distributiva) grup społecznych (zwłaszcza państwa) w stosunku do ich członków, kiedy sprawiedliwość potrafi określić ściśle i obiektywnie co się komu należy;
4. „sprawiedliwość współdzielcza”, gdy mamy do czynienia z oddawaniem ze strony osób społecznościom tego, co im się ściśle należy (np. różnego rodzaju świadczeń).

Współcześnie sprawiedliwość dzieli się jedynie na wymienną i społeczną. Ta ostatnia jest bardziej podkreślana przez podwójną funkcję: układania relacji pomiędzy osobami do społeczności i odwrotnie. Sprawiedliwość społeczna obejmuje uprawnienia osoby ludzkiej oraz jej obowiązki o charakterze społecznym.

2. Poszanowanie praw osoby ludzkiej

Przedmiotem sprawiedliwości (jako zasady życia społecznego) jest prawo rozumiane podmiotowo, czyli jako uprawnienie, moralny tytuł do posiadania, oczekiwania lub domagania się czegoś od innych (stawiania im roszczeń i wymagań), wykonywania określonych działań. Tak rozumiane prawo gwarantuje moralnie wolność, stąd ów zbiór praw nazywany jest też „wolnościami”.

Sprawiedliwość to zarówno wykładnik i moralny stróż praw stanowionych, jak i prawa, które przysługują ludziom niezależnie od litery ustaw czy rozporządzeń. Te ostatnie to prawa naturalne (przyrodzone), prawa człowieka dane wraz z naturą ludzką. Przysługują one każdemu z racji jego osobowej godności. Ponadto są nieutracalne i nienaruszalne od chwili poczęcia aż do momentu śmierci.

W napisanej po II wojnie światowej² przez ONZ Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, stwierdzono, że wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności. Ogłoszono też równe i niezbywalne prawa wszystkich członków ludzkiej wspólnoty.

Papież Jan XXIII w encyklice Pacem in terris wymienia szereg praw człowieka, w tym prawo do:

- życia (główne),

- nienaruszalności ciała,

- posiadania środków potrzebnych do zapewnienia sobie odpowiedniego poziomu życia (np. żywności, odzieży, mieszkania, wypoczynku, opieki zdrowotnej),

- korzystania z wartości moralnych i kulturalnych,

- należnego człowiekowi szacunku,

- posiadania dobrej opinii,

- wolności w poszukiwaniu prawdy,

- wypowiadania własnych poglądów,

- swobodnej twórczości artystycznej,

- prawdziwych informacji o wydarzeniach życia publicznego,

- korzystania z rozwoju wiedzy (otrzymania wykształcenia),

- oddawania czci Bogu zgodnie z wymaganiami prawego sumienia,

- wolnego wyboru stanu,

- swobody życia rodzinnego,

- prawa w dziedzinie gospodarczej,

- prawo do zrzeszania się,

- emigracji i imigracji,

- udziału w życiu publicznym,

- ochrony swych praw.

Obok praw są też obowiązki jako moralna powinność.

UCZESTNICTWO SPOŁECZNE W PRAWDZIE I WOLNOŚCI

Człowiek nie może żyć w sensie moralnym sam dla siebie. Żyje we wspólnocie i za nią odpowiada. Stąd ma obowiązek nie tylko przestrzegać praw innych członków wspólnoty, do której należy, lecz tworzyć warunki społeczne sprzyjające strzeżeniu tych praw (= współudział w realizacji dobra wspólnego). Możliwe jest to jedynie w prawdzie i wolności.

Obowiązek uczestnictwa

Uczestnictwo w życiu społecznym to zaangażowanie w formie zachowania (przestrzegania) praw innych ludzi. To elementarna sprawiedliwość przez powstrzymanie się przed wyrządzaniem innym krzywdy. Stanowi to równocześnie prawo Boże zapisane w naturze ludzkiej, jak i w Objawieniu (por. Łk 11,42; Rz 13,7).

Uczestnictwo polega na wymianie dóbr (myśli, wiadomości, uczuć, przekonań), ma więc charakter wspólnototwórczy. Jednocześnie jest odpowiedzialnością, bo wiąże się z pomyślnym układaniem spraw społecznych (występuje tu osobista odpowiedzialność moralna, jak i współodpowiedzialność między ludźmi).

2. W prawdzie i wolności

Prawda umożliwia uczestnictwo w realizacji dobra wspólnego. Fałsz i nieprawda rodzą zło. Wobec zła winna być stosowana zasada sprzeciwu (protest, usunięcie się lub opozycja).

Ważną zasadą moralną w życiu społecznym jest też wolność, zarówno zewnętrzna, jak i wewnętrzna – jako wyraz godności osobowej. Jej przeciwieństwem jest przymus wewnętrzny, psychiczny (zniewolenie) lub przymus zewnętrzny, społeczny (sytuacja ograniczenia przestrzeni swobodnego działania w życiu społecznym). Wolność winna wiązać się z prawdą, ponieważ uwolniona od niej, jako samowola, godzi w dobro społeczne, a jako zniewolenie – uderza w dobro osoby. Kościół potwierdza wolność człowieka ucząc o niej jako darze Ducha Świętego: Wszystko mi wolno, ale nie wszystko przynosi korzyść. Wszystko mi wolno, ale ja niczemu nie poddam się w niewolę (1 Kor, 6,12); Ku wolności wyzwolił nas Chrystus (Ga 5,1; 5,13).

Współczesna wolność „poza dobrem i złem” jest nazywana autonomią moralną, czyli teorią o tym, że człowiek sam dla siebie jest prawem. Teoria ta, przez skrajny subiektywizm, prowadzi do amoralizmu rozbijając życie społeczne i niszcząc w ogóle życie ludzkie.

MIŁOŚĆ

Miłość jest cnotą teologalną mającą charakter transcendentny, dając uczestnictwo w życiu Bożym. Obejmuje całość osobowych relacji moralnych. Poniżej zostanie omówiony jej wymiar horyzontalny (międzyludzki):

1. Miłość bliźniego jako zasada życia chrześcijańskiego

Zasadę miłości bliźniego jako oś życia chrześcijańskiego przekazał Jezus Chrystus, ukazując szczyt Bożego umiłowania człowieka (1 J 4,11).

Przykazanie miłości ma dwa skrzydła, ponieważ dotyczy miłości Boga i bliźniego (por. Mt 22,36). Stanowi konstytucję moralną Kościoła Chrystusowego.

W normowaniu życia ludzkiego nie ma solidniejszej podstawy niż miłość (por. Mt 12,31; 22,40; Flp 4,8; Kol 3,12-14). Owa „więź doskonałości” tworzy z nas wspólnotę (por. Mt 5,48). Zasada miłości jest „prawem doskonałym, prawem wolności” (por. Rz 13,10; Ga 5,14). Kieruje całością życia moralnego w relacjach z bliźnimi.

2. Implikacje normatywne miłości bliźniego

Rozważając czym jest miłość wymienia się słowo agape (uczta miłości o wymiarze duchowym), a także „życzliwość” - jako nastawienie wewnętrzne przyjazne drugiemu człowiekowi, w tym życzliwe nastawienie woli, współodczuwanie (współradowanie się, współcierpienie), delikatne wyczucie, czyli empatia (por. Rz 12,15). Taka miłość obejmuje wszystkich. Jednocześnie wyklucza postawę obojętności i nienawiści.

3. Najdoskonalsze uplastycznienie miłości

Najdoskonalsze uplastycznienie miłości ukazał Jezus (Mt 8,17; 9,36; 12,50; 14,14; 15,32; 20,28.34; 25,35-45; Mk 10,17; Łk 5,31; 7,13.22; 19,10.41; J 10,11-18). Chrystus przez całe swe życie aż po śmierć na krzyżu wyrażał miłość Boga do człowieka (por. Rz 8,29; Ef 1,5). Jako chrześcijanie winniśmy naśladować Jezusa w oddaniu Bogu i bliźnim. Umożliwia nam to łaska dziecięctwa Bożego. Miłość jest darem Bożym, inspirującym do dobra, zaproszeniem do wyrażenia własnym życiem odpowiedzi na tę największą łaskę.

4. Miłość wspomagająca czyli miłosierdzie

Miłosierdzie to najdoskonalszy przymiot Boga. Bóg w Nowym Testamencie ukazany jest jako Ten, który przebacza nie tylko członkom Narodu Wybranego, ale i wszystkim ludziom. Najdobitniej Bóg udziela miłosierdzia ludziom grzesznym przez swego Syna Jezusa Chrystusa. Jego życie, męka i śmierć na krzyżu, zwieńczone Zmartwychwstaniem, stanowią zaproszenie do naśladowania Go w miłości miłosiernej względem bliźnich (por. Łk 10,30-37). Kościół wyróżnił 7 uczynków miłosierdzia względem duszy i 7 uczynków miłosierdzia względem ciała. U podstaw miłosiernej miłości leży szacunek dla każdej osoby, nawet najbardziej chorej, niepełnosprawnej bądź upośledzonej. Taka postawa przyczynia się do budowania „cywilizacji miłości” w świecie (Jan Paweł II Dives in misericordia).

5. Prospołeczna rola miłości

Zasada miłości bliźniego ma ogromne znaczenie w wymiarze zapewnienia pokoju społecznego, nawiązywania i pogłębiania więzi społecznych, łagodzenia nierówności społecznych, przezwyciężania niesprawiedliwości i dyskryminacji. Miłości pozwala zwalczyć egoizm i pychę , które są największym zagrożeniem we wspólnocie.

Ważna jest tu tolerancja wyrażająca się zachowaniem prawa miłości pomimo głoszenia własnych przekonań. Wobec myślących inaczej należy prowadzić życzliwy i braterski dialog, zachowując szacunek dla osoby ludzkiej. Zasada miłości pozwala szybciej osiągnąć kompromis (w granicach tego, co godziwe) w sytuacji odmiennych spojrzeń.

6. Miłość a sprawiedliwość

W relacjach międzyludzkich ważna jest zarówno miłość, jak i sprawiedliwość. Obie uzupełniają się, obie coś wnoszą, tylko od innej strony. Jednakże miłość miłosierna jest przed sprawiedliwością³. Miłość domaga się życzliwego, przyjaznego odniesienia do bliźnich (nawet nieprzyjaciół), okazania im pomocy, życzliwości, troski i miłosierdzia. Sprawiedliwość powoduje, że liczymy się z prawami innych i przestrzegamy wobec nich naszych obowiązków. Miłość obdarza dobrem, a sprawiedliwość wymierza, oddaje, wyrównuje dobro.

7. Miłość a solidarność

Zasada solidarności była tezą filozoficzną. W doktrynie społecznej Kościoła opiera się na zasadzie podmiotowości i personalizmie, czyli traktowaniu każdego człowieka jako podmiotu, osoby (gr. persona - osoba). Solidarność uwypukla współzależność i współodpowiedzialność za siebie w życiu społecznym. Jan Paweł II określił solidarność jako cnotę chrześcijańską (Sollicitudo rei socialis). W katolickiej nauce społecznej solidarność znajduje się blisko lub wewnątrz zasady miłości społecznej. Wynika to z powszechnego ojcostwa Boga i braterstwa wszystkich ludzi w Chrystusie. Zarówno miłość, jak i solidarność stoją na straży porządku społecznego rozumianego jako dobro osób. Porządek ów stale trzeba rozwijać, opierać na prawdzie, budować w sprawiedliwości, ożywiać miłością; w wolności zaś powinno się odnajdywać coraz pełniej ludzką równowagę (KDK 26).

1 Por. nr 9-22.

2 Kiedyś łamano naturalne prawa człowieka przez hitleryzm i stalinizm.

3 Autentyczne miłosierdzie jest jakby głębszym źródłem sprawiedliwości (Jan Paweł II, Dives in misericordia).