Przysłowia

Nigdy nie wiesz kto bardziej cierpi: czy ty, czy ten kto zranił twą wrażliwość.

Nie sądzi się góry lodowej po jej wierzchołku.

Lis lisem tylko na ziemi.

Nigdy nie mów, że wiesz co czują inni, gdy sam własnych uczuć dookreślić nie możesz.

Wierząc możesz nie wierzyć, gubiąc miłość w relacji do drugiego.

Nigdy nie mów, że sobie sam poradzisz, bo twe cierpienie wydłuży się o żywot pychy.

Nawet najbardziej bezinteresowne podejście ma własną korzyść.

Filozofia Boga - cz.10.

"Mistrzowie podejrzeń" o religii

"Mistrzowie podejrzeń" to Marks, Nietzsche i Freud.

Marks uważał, że stosunki ekonomiczne mówią prawdę o człowieku. Kultura to nadbudowa. Religia to szukanie pocieszenia wobec bezradności w społeczeństwie i wobec wykorzystujących człowieka. Religia – opium dla ludu. Uważał, że religia pozwala znieść niesprawiedliwość społeczną. To samo potem mówił Lenin.

Krytyka Nietzscheańska jest być może najbardziej zjadliwa, aczkolwiek pożyteczna. Nietzsche uważał, że wola mocy to prawda o człowieku. Na poziomie zasadniczym jest walka o przetrwanie. Najsłabsi tworzą etykę. Ten, kto żyje wolą mocy jest twórcą wartości. Pojęcie "resentymentu" oznacza postawę zaprzeczania wartości czegoś, co nie można osiągnąć. Człowiek z natury chciałby panować. W zetknięciu z silniejszym, gdy przegrywa, wymyśla, że ta siła (panowanie) nie jest czymś dobrym, a wręcz jest grzeszna. Uznaje, że zapanowanie nad zwycięzcą to przebaczenie. Tak nad nim panuje, bo sobie to wymyślił. Pokonuje go duchową ideą przebaczenia. Nietzsche mówił, że to mechanizm ucieczkowy. To bardzo mocna krytyka filozofa.

Nietzsche uważał, że wszystko zepsuł św. Paweł, a jedynym chrześcijaninem był Jezus. Filozof nie rozumiał jednak Jego śmierci na Krzyżu.

Słynne zdanie Nietzschego Bóg umarł oznacza ocenę kultury i mentalności ludzi XIX wieku. Filozof uważał, że nie mamy horyzontu, do którego moglibyśmy się odnieść.

Freud uważał że religia to próba załagodzenia początkowej tragedii, kiedy to pierwotna horda zabiła swego ojca. Wymyśliła ona, że ów ojciec żyje jako Bóg. Cała religia jest próbą radzenia sobie z tym ciężarem. Uważał też, że pod płaszczykiem kultury kryje się popęd libido.

Czy wiara i rozum są sprzeczne

W nauce kluczowa jest hipoteza. Dominująca metoda badań zaś: hipotetyczno-dedukcyjna. Św. Jan Paweł II w Fides et ratio pisał: Wiara i rozum to dwa skrzydła duszy, na których duch ludzki unosi się ku kontemplacji Prawdy. W encyklice tej Bóg jest traktowany jako hipoteza i wielu żyje w takim założeniu przyglądając się jakie są tego konsekwencje. Papież napisał też, że wiara nie jest zaprzeczeniem rozumu i przeciw niemu. Jest natomiast przeciw zawężonemu sposobowi używania rozumu. Wiara jest czynnością myśli według św. Jana Pawła II.

Wiara nie jest nauką, ale i nie jest nieracjonalna. Nauka przyjmuje pewne autorytety, bo musi. Nieprzyjmowanie ich jest nieracjonalne (chcąc wszystko samemu udowodnić). Problem jest jaki ten autorytet ma być, jakie winien spełnić cechy. Na zaufaniu do autorytetów opiera się życie społeczne.

W poszukiwaniach Prawdy ważna jest:

1. chęć (wola, decyzja),
2. otwartość umysłu i serca,
3. poznanie pośród innych (świadectwo, Kościół),
4. życie sakramentalne (światło, pokarm),
5. prawda naukowa i prawda życia (szersza),
6. waga czasu i przemiany (człowieka i świata),
7. zakorzenienie i czerpanie z Tradycji,
8. rola osobistego doświadczenia + zaufanie Bogu,
9. rola miłości prowadzącej do głębi poznania.

Zasadniczym powodem odrzucania wiary nie jest rozum, lecz wola.

Osobowe poznanie Boga – ujęcie współczesnych papieży

Na temat osobowego poznania Boga współcześni papieży wypowiedzieli się m.in. w następujących dokumentach:

1. św. Jan Paweł II – Fides et ratio
2. Benedykt XVI – Nauczmy się wierzyć
3. Franciszek – Lumen fidei.

Celem wiary jest zwycięstwo rozumu nad nieracjonalnością. Człowiek rozumny liczy się z prawdą o samym sobie, o ograniczeniach i (jednocześnie) wielkości rozumu. Ideałem jest rozumna wiara i rozum, który nie boi się wierzyć. A zatem wierzący umysł i otwarte serce.[1]


[1] Teksty cyklu napisane w znacznej części na podstawie notatek powstałych podczas wykładów z Filozofii Boga prowadzonych przez ks. dr Miłosza Hołdę na studiach teologicznych dla świeckich (przy WSD w Kielcach, filia KUL) w roku akademickim 2014/2015. 

Filozofia Boga - cz.9.

Bóg jako autorytet epistemiczny

W temacie tym chodzi o spór o ewidencjalizm. Dotyczy tego jakie przekonania wolno nam wybierać. Czy tylko dobrze uzasadnione przekonania na płaszczyźnie religijnej? Jeśli tak, to jakie to są dobrze uzasadnione przekonania? Są tu dwa stanowiska:

1. internalizm (reprezentuje je jasne przekonanie)
2. eksternalizm (siła rozpoznawcza, nie bezpośrednie świadectwo intelektualne).

W temacie źródeł w poznaniu religijnym Plantinga mówi o tzw. Sensus divinitatis (zmysł boskości). On sam się uaktywnia. Jest rodzajem wewnętrznego, naturalnego czucia, jasnym rozpoznawaniem.

Uzasadnienia rozumowe są przydatne, by bronić wiary, uzasadnić ją, ugruntować własną wiarę.

Rola świadectwa w poznaniu religijnym

Ten, kto daje świadectwo powinien być prawdomówny, wiarygodny, bez zaburzeń psychicznych, bez interesu, by nas zwodzić, a ponadto jego świadectwo winno być spójne wewnętrznie.

Feuerbach o religii

L. Feuerbach krytykował religię w podobnym duchu co Ksenofanes. Uważał, że religia jest ubóstwioną antropologią, deifikacją naszych najlepszych cech, które przenosimy w zaświaty wyobrażając sobie idealną osobę. Taka religia hipostazuje Byt Najwyższy. Zatem teologia jest tu antropologią.

Stadia rozwoju ludzkości według Comte'a

August Comte wyróżniał trzy stadia rozwoju człowieka:

a) mityczne,

b) metafizyczne,

c) naukowe.

Odpowiednio są fazy:

1. teologiczna (iluzoryczna),
2. metafizyczna (abstrakcyjna),
3. pozytywna (naukowa).

W fazie teologicznej wszystkie fenomeny były przypisywane bezpośredniemu i ciągłemu działaniu licznych sił nadprzyrodzonych. W fazie metafizycznej wszystkie zjawiska były tłumaczone w oparciu o istnienie substancji, idei lub sił abstrakcyjnych. Natomiast w fazie pozytywnej ludzki umysł uznał niezdolność człowieka do zdobycia wiedzy absolutnej. W konsekwencji w tej fazie rozwoju człowiek zrezygnował z pytania o genezę i sens świata, a także o to, jakie są niewidzialne przyczyny zjawisk.

Filozofia Boga - cz.8.

 Kreacjonizm – niewłaściwe i właściwe ujęcie

Mówimy creatio ex nihilo i creatio continua tzn., że Bóg stworzył świat (jest Bytem koniecznym) i podtrzymuje go w swoim istnieniu. Świat nie tyle jest, co staje się. Bóg jest początkiem. Bóg daje stworzeniom początek, trwanie i sens. Pierre T. de Chardin rozumując świat dynamicznie, ewolucyjnie uważał, że akt stwórczy Boga jest ciągły. Tzn. akt stwórczy bazuje na nieustającej interwencji Pierwszej Przyczyny i jednocześnie jest transformacyjny (ma za podstawę przekształcenie w nowe formy, postacie, byty, etapy). Zatem teologia współdziała z naukami przyrodniczymi. Św. Jan Paweł II pisał: Prawdziwie pojmowana wiara w stworzenie i prawdziwie pojmowana nauka o ewolucji nie stają sobie na drodze. Ewolucja zakłada stworzenie; stworzenie przedstawia się w świetle ewolucji jako wydarzenie rozciągające się w czasie jako creatio continua, w którym Bóg widziany jest oczyma wiary jako Stwórca nieba i ziemi. Teologia i nauki przyrodnicze uzupełniają się (Planck). Dzisiejsza teologia nie wyklucza stworzenia i ewolucji, lecz rozpoznaje ewolucję wszechrzeczy jako stworzenie Boże. Ewolucja nie zaprzecza temu, że Bóg stworzył świat, ale mówi "jak" to się dokonało.

Co to znaczy, że Bóg działa przez "przyczyny drugie"

Bóg jest przyczyną pierwszą. Stworzenie jest przyczyną drugą. Bóg istnieje poprzez akt istnienia. Creatio continua to ciągłe stwarzanie (to się ciągle dzieje). Bóg działa przez "przyczyny drugie" tzn., że jako Stwórca wszystkich rzeczy, działa przez te rzeczy.

Filozoficzne ujęcie cudu

W tym temacie najtrudniejsza jest definicja cudu. Uważa się, że cud to:

• złamanie praw natury,
• zjawisko niewytłumaczalne.

Obie te "definicje" zawężają sprawę.

Zakładamy, że jest coś przyrodzone, naturalne i nadprzyrodzone. Rozumiemy to rozdzielnie.

W Biblii cud ma charakter dialogiczny.

Łaska działa od wewnątrz człowieka, a nie z zewnątrz.

W temacie cudu trzeba wziąć pod uwagę:

• Boga odpowiadającego na naszą potrzebę (w relacji Bóg-człowiek),
• naszą niewiedzę o świecie (cud to nie "łatanie" dziur ludzkiej niewiedzy, lecz wskazywanie na dialog Boga i człowieka oraz na moc Boga działającego w relacji z człowiekiem).

Filozofia Boga - cz.7.

Problemy z Bożą wszechmocą

Próbowano przedstawić argumenty (w tym dowody) za istnieniem Boga, mówiąc np. o:

• problemie zła
• paradoksie impotencji.

W pierwszym problemie chodzi o to, że uważano, iż wszechmocny Bóg, który zrobiłby wszystko dla czynienia dobra, nie może istnieć, bo wtedy nie istniałoby zło. Odpowiedź na ten problem może być następująca: Bóg wypełnia swoją obecnością od środka i przemienia, poprzez Zmartwychwstanie Chrystusa, cierpienie i wszelkie zło (zob. Moltmas O Bogu ukrzyżowanym). Uczestniczenie w czyimś cierpieniu, milczące, jest o wiele trudniejsze niż najmądrzejsza teodycea.

A. Gesché w książce Zło mówi, że są rodzaje teodycei, które są bezbożne. Tylko sam Bóg może się usprawiedliwić wobec faktu zła.

W drugim problemie mówi się o tym, że jeśli wszechmocny Bóg nie może łamać praw logiki, to nie istnieje, gdyż nie może np. stworzyć kamienia, którego nie uniesie, bo wtedy nie byłby wszechmocny. Argument ten traci moc w założeniu niezmienności Boga.

Plantinga (Bóg, wolność, zło) mówi, że Bóg może tylko to, co jest możliwe.

Problemy z Bożą wszechwiedzą

Próbowano przestawić argumenty (w tym dowody) za nieistnieniem Boga, w tym argument z wolnej woli, w którym uważa się, że wszechwiedzący Bóg zna całą przyszłość, w tym także działania ludzi i ma plan. Uważa się więc, że przyszłość jest zdeteminowana, co stoi w sprzeczności z koncepcją wolnej woli. Odpowiedzią na ten argument jest pogląd zwany kompatybilizmem – Bóg współuczestniczy z człowiekiem w jego wyborach wolności. Kompatybilizm głoszony w sensie teistycznym twierdzi, że Bóg będąc pierwszą przyczyną wszystkich rzeczy, zdarzeń i procesów, jest też ostatecznym czynnikiem determinującym człowieka, lecz to nie niszczy autentycznej ludzkiej wolności. Bóg bowiem nie tylko określa, co zacznie i przestanie istnieć, lecz także determinuje modus wszystkich wydarzeń, a w tym i to, czy pewne zdarzenia są wolne, czy nie. Gdy ludzki podmiot spełnia wolne akty, to jednocześnie Bóg współdeterminuje każdy taki akt i w ten sposób zapewniona zostaje ludzka wolność oraz kontrola ze strony Boga (S. Judycki).

Teizm klasyczny, panteizm i panenteizm

Panteizm to utożsamianie Boga ze światem. Panteiści uważają, że jest tylko jedna substancja, która istnieje – boska. A zatem świat jest tu Bogiem, Absolutem, który tłumaczy sam siebie. Panteiści kładą więc nacisk na immanencję Boga. Pogląd ten popierali stoicy, m.in. B. Spinoza.

Panenteiści mówią: Wszystko w Bogu. Świat rozumieją jako ciało Boga + coś jeszcze. Według Whitcheada Bóg ma trzy natury. Pogląd panenteistyczny to odpowiedź na panteizm i teizm klasyczny.

Panenteiści mówią, że panteizm świetnie obrazuje immanencję Boga, ale nie radzi sobie z transcendencją. Radzi sobie z nią teizm klasyczny, który podkreśla transcendencję Boga. Jednakże teizm klasyczny nie radzi sobie z immanencją (nie podkreśla jej). Natomiast panenteizm radzi sobie zarówno z immanencją, jak i transcendencją Boga.

Filozofia Boga - cz.6.

Argument moralny Kanta

Według E. Kanta poszukujemy dwóch rzeczy: szczęścia i najwyższego dobra (cnoty). W życiu jedno z drugim trudno pogodzić. Cel moralności to najwyższe dobro (cnota). Ów imperatyw kategoryczny nakazuje nam, według filozofa, dążenie do tego (obowiązek bezwarunkowy).

Szczęście i najwyższe dobro (cnota) – zejdą się poza ziemią przez duszę nieśmiertelną i Boga (On ma moc, by to uczynić). Gdyby nie to, nie ma sensu być moralnym (tak mówi Kant). Moralność jest niemoralna bez Boga. Dostojewski w książce Bracia Karamazow napisał: Jeżeli Boga nie ma, to wszystko wolno. Leszek Kołakowski mówił, że nie da się uzasadnić moralności bez Boga. Moralność postulująca istnienie Boga jest bezpieczniejsza, niż nie postulująca jej według J. Ratzingera. Wyrzucenie moralności przyniesionej przez Jezusa przynosi aksjologiczną pustkę.

Argumenty antropologiczne

Punktem wyjścia jest człowiek zastanawiający się nad sobą. Widzi związek ze światem, ale równocześnie możność przekraczania świata zmysłów. Odkrywa w sobie "zakodowany" obraz Boga (na obraz Boży), dlatego szuka prawdy, ma doświadczenia etyczne (wybiera między dobrem a złem), pragnie miłości i szczęścia, poszukuje sensu istnienia.

U Sokratesa jest Bóg jako Dobro kochane i Duch rozumny kierujący Naturą i opiekujący się światem.

U św. Augustyna Bóg jest Najwyższą Prawdą i Dobrem, jawi się jako pewność duszy, która znajduje najwyższą radość w odkrywaniu Go.

Pascal mówił o racjach serca, u Kanta był praktyczny rozum, a u Newmana sumienie głosem Boga.

Zakład Pascala

Zakład Pascala powstał w czasach, kiedy dominował racjonalizm Kartezjański, czyli wiara w rozum. Dotyczy on istnienia Boga i odpowiedzi człowieka (jego stosunku do Boga). Wyróżniał następujące kombinacje:

1. Człowiek wierzy + Bóg jest = nieskończony zysk
2. Człowiek nie wierzy + Bóg jest = nieskończona strata
3. Człowiek wierzy + Boga nie ma = skończona strata
4. Człowiek nie wierzy + Boga nie ma = skończony zysk.

Pascal nie ukazuje tu wersji potępienia. Mówił, że nie można uniknąć zakładu. Zawsze jest orzeł lub reszka. Nie można być obojętnym wobec pytania o prawdę czy Bóg jest, czy Go nie ma. Według genialnego matematyka jakim był Pascal z prawdziwą wiarą nie mają nic wspólnego dowody wiary. Racje serca, o których mówił, to intuicje dające "pewność", choć nie dające się udowodnić.

Zakład Pascala był więc rozumowaniem mającym dowodzić, iż warto wierzyć w Boga. Pascal wywnioskował, że wiara bardziej się opłaca niż niewiara. Ryzykujemy bowiem tylko czas życia (który jest zazwyczaj krótki), a nagrodą może być życie wieczne.

Filozofia Boga - cz.5.

Argument ontologiczny św. Anzelma

Jego dowód da się wysnuć z samego pojęcia Boga á priori.

Św. Anzelm dokonał jedynego w swoim rodzaju osiągnięcia: spróbował doprowadzić do uznania rzeczywistego istnienia Istoty Najwyższej przy pomocy tylko logicznych środków. W dziele Fides quaerens intellectum (Wiara szukająca zrozumienia) napisał, że wierzymy zaiste, że jesteś czymś, ponad co niczego większego nie można pomyśleć. W mowie skierowane do Boga, w wierze – wyszedł od stwierdzenia czegoś w intelekcie do stwierdzenia istnienia pomyślanego podmiotu w rzeczywistości. Uważał, że rozważanie to ma moc tylko w jednym przypadku: w odniesieniu do bytu ponad którego nie można pomyśleć nic większego. Zanalizował samo pojęcie Boga. Kant nazwał to dowodem ontologicznym istnienia Boga. A zatem, według św. Anzelma coś, ponad co nic większego nie może być pomyślane, istnieje bez wątpienia w intelekcie i w rzeczywistości.

św. Tomasz z Akwinu uznał przejście z porządku logicznego do rzeczywistego za niedozwolone.

Argument kosmologiczny

Argument kosmologiczny za istnieniem Boga wyrasta z myśli Platona. Filozof doszedł do wniosku, że boska dusza jest przyczyną zmieniającego się świata, w którym jest ruch, rozkwit, rozwój. Musiała istnieć Pierwsza Przyczyna świata, a jest nią Bóg. Dowód kosmologiczny sformułował Arystoteles, powtórzył św. Tomasz z Akwinu, a skrytykował Kant. Pierwsze trzy drogi na istnienie Boga św. Tomasza są kosmologiczne, ponieważ wychodzą od istniejącego świata. Myśliciel nazywa Boga Pierwszym Poruszycielem, Praprzyczyną, Bytem koniecznym. Z Nim związana jest zmiana w świecie. Podobnie u Leibnitza Bóg pojawia się jako pierwsza, dostateczna racja wszystkich bytów

Kant uważał za błąd rozumu szukanie przyczyny świata zmysłowego poza nim. Poza tym twierdził. Że najpierw trzeba udowodnić, że Byt Najwyższy istnieje, aby Go uznać za przyczynę świata.

Argument teleologiczny

Wszechświat jest tak skomplikowany, że musiał być zaplanowany przez Boga.

U Platona to Demiurg kształtuje świat matematyczny. U Arystotelesa jest idea Pierwszego Poruszyciela wszystkich ciał niebieskich (który sam jest nieruchomy). On jest celem przyciągającym wszystko mocą swego dobra. U św. Tomasza z Akwinu Stwórca jest źródłem odwiecznego porządku świata. Uporządkowanie świata jest wyrazem mądrości Bożej.

Hipotezę religijną podważał D. Hume.

Argument teleologiczny został zakwestionowany przez XIX wieczną teorię ewolucji (Darwin, potem w XX w. też R. Dawkins).